W spółkach zależnych firmy Zarubezhneft z segmentu „Poszukiwanie i Wydobycie”, prowadzących działalność produkcyjną w rejonach Dalekiej Północy, opracowano i są wdrażane korporacyjne Programy Ochrony Bioróżnorodności (SBR). Szczególnie istotne są programy „ZARUBEZHNEFT-dobycha Kharyaga” (ZNDH) oraz SK „RUSVIETPETRO” (RVP), ponieważ firmy te prowadzą działalność w strefie arktycznej, charakteryzującej się podwyższoną wrażliwością.
Program SBR ZNDH, oparty na liście gatunków flory i fauny będących wskaźnikami stabilnego stanu ekosystemów złoża Chariaga, jest realizowany od 2018 roku. W 2020 roku został on zaktualizowany: w nowej edycji jako gatunek „flagowy” uwzględniono dzikiego renifera tundrowego (DSO).
ZNDH monitoruje stan populacji DSO. W 2021 roku przeprowadzono lotniczą inwentaryzację reniferów na obszarze 1500 km². Na podstawie zdjęć satelitarnych o wysokiej rozdzielczości określono granice letniego areału tego gatunku.
Podczas terenowych prac naziemnych w sierpniu 2022 roku brygady hodowców reniferów odłowiły dwa osobniki dzikiego renifera na północny zachód od złoża Chariaga. Specjaliści założyli zwierzętom obroże z nadajnikami satelitarnymi. Proces ten nazywany jest znakowaniem lub markowaniem. Obroże z czujnikiem GPS są zarejestrowane w systemie Argos, który pozwala śledzić przemieszczanie się zwierząt i monitorować ich dalsze losy.
Program SBR cennych zbiorowisk terenów wodno-błotnych Centralnego Wyniesienia Chorejweru w obiektach RVP przewiduje inwentaryzację krajobrazów naruszonych działalnością produkcyjną oraz opracowanie mapy tych terytoriów. Ponadto firma prowadzi prace nad identyfikacją szlaków migracji dzikich zwierząt i ptaków. RVP realizuje również działania kompensacyjne w zakresie sztucznego odtwarzania zasobów wodnych. W ubiegłym roku specjaliści firmy, wspólnie z Północnym oddziałem „Glavrybvod” i Oneżską wylęgarnią ryb, wypuścili 5555 sztuk narybku troci jeziorowej do rzeki Onega w rejonie wioski Porog (obwód archangielski).
LOT NADZIEI
Od 2002 roku w każdą drugą niedzielę września, kiedy dzikie żurawie przygotowują się do jesiennej migracji na zimowiska w ciepłych krajach, w Rezerwacie Okskim obchodzony jest Światowy Dzień Żurawia. Święto to zazwyczaj odbywa się w gronie przyjaciół Rezerwatu Okskiego.
Tradycyjnie są to uczniowie lokalnych szkół, którzy aktywnie uczestniczyli w konkursach ekologicznych i pomagali jako wolontariusze, dzieci i wnuki pracowników, a także przyjaciele i goście rezerwatu, wśród których są specjaliści z firmy Zarubezhneft.
A przyjaźń ta zaczęła się tak. W 2019 roku kierownictwo firmy Zarubezhneft podjęło decyzję o wsparciu inicjatywy Ministerstwa Zasobów Naturalnych i Ekologii Federacji Rosyjskiej „Biznes i bioróżnorodność”, realizowanej w ramach projektu federalnego „Zachowanie bioróżnorodności i rozwój ekoturystyki” (Projekt) Narodowego Projektu „Ekologia”. U podstaw inicjatywy
leży idea angażowania biznesu w realizację działań ochronnych. Postanowiono również zaangażować w realizację Projektu organizacje
zajmujące się ochroną przyrody i sprawami rezerwatów od ponad pół wieku – są to Okski Państwowy Rezerwat Przyrody (Rezerwat Okski) oraz Wszechrosyjski Naukowo-Badawczy Instytut Ochrony Przyrody (VNII Ekologia). Borisow.
W 1979 roku z inicjatywy Międzynarodowej Fundacji Ochrony Żurawi w Rezerwacie Okskim, położonym w miejscowości Brykin Bor w rejonie spasskim obwodu riazańskiego, utworzono Ośrodek Hodowli Rzadkich Gatunków Żurawi (Ośrodek), który wchodzi w skład działu naukowego rezerwatu i pełni dwie funkcje: badanie biologii żurawi oraz działalność gospodarczą związaną z hodowlą żurawi. Głównym celem powstania Ośrodka jest zachowanie puli genowej zagrożonych wyginięciem gatunków i populacji żurawi w Rosji, przede wszystkim endemitu Rosji – zachodniosyberyjskiej populacji żurawia białego (stercha). Opierając się na doświadczeniach amerykańskich naukowców, opracowano program odbudowy populacji zachodniosyberyjskich sterchów „Lot nadziei”. Do dziś Ośrodek pozostaje głównym ogniwem w pracach nad reintrodukcją (przywracaniem
naturze) tego gatunku.
Obecnie żurawie białe żyją w dwóch odrębnych populacjach: jedna na terytorium Jakucji i zimuje w Chinach, druga gnieździ się w Zachodniej Syberii i zimuje w Indiach oraz Iranie. Zachodniosyberyjska populacja stercha znajduje się w stanie krytycznym – szacuje się, że jej liczebność według różnych ocen wynosi od 20 do 50 osobników. W wyniku intensywnej eksterminacji zachodniosyberyjskiej populacji stercha na szlakach migracyjnych, w połowie ubiegłego wieku żurawie te zostały wpisane na Czerwoną Listę Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody.
Podstawą porozumienia między Ministerstwem Zasobów Naturalnych Rosji a firmą Zarubezhneft jest Plan priorytetowych działań na rzecz ochrony i odbudowy zachodniosyberyjskiej populacji stercha na terytorium Rosji. Prace rozpoczęto w 2020 roku. Działania zostały umownie podzielone na dwa etapy: stworzenie warunków do realizacji projektu oraz realizacja samych działań. Pierwszy etap obejmował rekonstrukcję infrastruktury Ośrodka, zakup preparatów weterynaryjnych i wysokiej jakości pasz, zakup
niezbędnego sprzętu, realizację działań na rzecz odbudowy populacji stercha w Ośrodku oraz prowadzenie badań naukowych.
W pierwszej kolejności przeprowadzono remont głównych obiektów produkcyjnych Ośrodka: systemu wodociągowego, kotłowni, kuchni paszowej, wyremontowano i ocieplono wolierę dla żurawi, zakupiono generator diesla w celu zapewnienia nieprzerwanej pracy urządzeń i inkubatorów oraz samochód typu furgon na potrzeby produkcyjne. Równolegle z rekonstrukcją Ośrodka nie przerywano prac nad wylęgiem piskląt i wypuszczaniem ich na wolność. Corocznie odbywa się wypuszczanie do natury rocznych piskląt stercha w rejonie bytowania populacji zachodniosyberyjskiej w Jamalsko-Nienieckim Okręgu Autonomicznym. Łącznie w czasie działalności Ośrodka na wolność wypuszczono ponad 160 sterchów.
W 2022 roku, z okazji Światowego Dnia Żurawia, Zarubezhneft podarowała Rezerwatowi Okskiemu tablicę informacyjną o gatunkach żurawi żyjących w Ośrodku. Oprócz informacji w tradycyjnym formacie tekstowym zawiera ona również część interaktywną: dzięki zamieszczonym kodom QR lektor opowiada o ptakach i metodach ich hodowli.
Ciekawostka: wszystkim pisklętom w Ośrodku nadaje się imiona. Podobnie jak w przypadku wszystkich rzadkich gatunków, dla sterchów prowadzone są księgi rodowodowe, dlatego każdy żuraw biały ma swój rodowód. Jest to niezbędne do prawidłowego dobierania par.
EKSPEDYCJE
W czerwcu 2021 roku, przy wsparciu firmy, zrealizowano pierwszą ekspedycję do Republiki Sachy (Jakucja). W ekspedycji uczestniczyli pracownicy Ośrodka, VNII Ekologia, IPEE im. A.N. Severcova RAN, Parku Narodowego „Kytalyk” oraz Instytutu Problemów Biologicznych Kriolitozony SO RAN. Wyjątkowość tej wyprawy polegała na tym, że podobne ekspedycje ostatni raz odbywały się pod koniec lat 70. i na początku lat 80. ubiegłego wieku. W tamtych odległych latach zebrano jaja zachodniosyberyjskiej populacji sterchów, z których pisklęta stanowią główną część stada zarodowego stercha w Ośrodku. Przez ponad 40 lat ptaki te dawały potomstwo do wypuszczania na wolność, tworzenia populacji wolierowej w ogrodach zoologicznych i centrach hodowli. Obecnie zauważalne są wyraźne oznaki starzenia się „stada zarodowego” Ośrodka. Głównym celem ekspedycji było wprowadzenie „świeżej krwi” w postaci nowych ptaków z „populacji naturalnej” stercha. Rozszerzenie różnorodności genetycznej grupy sterchów w Ośrodku pozwoli zmniejszyć odsetek kojarzeń krewniaczych w populacji wolierowej i zwiększyć żywotność ptaków wypuszczanych do natury w celu odbudowy liczebności zachodniosyberyjskiej populacji gatunku.
Na niechronionych obszarach przyrodniczych dorzeczy rzek Parku Narodowego „Kytalyk” za pomocą śmigłowca przeprowadzono trasową inwentaryzację liczebności stercha, a także zebrano i pomyślnie dostarczono do Ośrodka trzy jaja sterchów z terenów wcześniej niereprezentowanych w Ośrodku. Ponieważ lęg stercha składa się zazwyczaj z dwóch jaj, ale w zdecydowanej większości przypadków para jest w stanie wychować tylko jedno pisklę, a drugie ginie, pobranie jednego jaja nie wyrządza szkody populacji stercha w naturze.
Podczas badania terenu potwierdzono istnienie rewirów gniazdowych sterchów opisanych ponad czterdzieści lat temu, dopracowano metodykę poszukiwania gniazd i zbierania jaj stercha za pomocą śmigłowca, a także zebrano materiał do analizy różnorodności genetycznej naturalnej populacji stercha w Jakucji.
Cały rok 2022 poświęcono na przygotowania do zaplanowanej na 2023 rok kolejnej ekspedycji do Jakucji. Wykonano prace przygotowawcze na terenie Parku Narodowego „Kytalyk”, w tym działania związane z mapowaniem gniazd stercha
przy użyciu dronów (BPL).
Druga ekspedycja ruszyła w połowie lipca 2023 roku. W niemal niezmienionym składzie wykonawcy udali się do Parku Narodowego „Kytalyk”, gdzie w ciągu pierwszych trzech dni przeprowadzono badanie terenu przy użyciu lekkiego jednosilnikowego samolotu „Sterch” na niskiej wysokości. W wyniku oblotu terenu znaleziono 9 gniazd, których współrzędne zarejestrowano. Specjaliści przeprowadzili zbiór jaj już przy użyciu śmigłowca MI-8. Podlatywano do miejsca gniazdowania i lądowano w pobliżu gniazda, z którego zabierano jedno jajo, dokonywano pomiarów gniazda i zbierano pióra zgubione podczas pierzenia do badań genetycznych. Wszystko to robiono jak najszybciej, aby zminimalizować niepokój wysiadujących ptaków. W rezultacie zebrano siedem jaj, z których później wykluło się i rozpoczęło swoje żurawie życie w Ośrodku pięć piskląt. W przyszłości połączą się one w pary i wychowają nowe pisklęta, aby zasilić wygasającą zachodniosyberyjską populację stercha.
PRACA NAD POPULARYZACJĄ KORPORACYJNYCH PROGRAMÓW OCHRONY BIORÓŻNORODNOŚCI I EDUKACJĄ EKOLOGICZNĄ
Oprócz dokumentacyjnego wsparcia prac, porozumienie z Ministerstwem Zasobów Naturalnych Rosji przewidywało udział przedstawicieli firmy Zarubezhneft w działaniach popularyzujących korporacyjne programy wolontariatu na rzecz ochrony bioróżnorodności, aby przyciągnąć uwagę przedstawicieli firm biznesowych do problemów wspierania zagrożonych gatunków zwierząt i ptaków (z 13 gatunków znajdujących się na granicy całkowitego wyginięcia, tylko 5 otrzymuje pełnowartościowe wsparcie finansowe i zasobowe ze strony państwa i biznesu).
Od 2021 roku przedstawiciele firmy występowali z referatami na temat postępów w realizacji Programu SBR podczas najważniejszych wydarzeń w kraju pod egidą Ministerstwa Zasobów Naturalnych Rosji:
KOLEJNE KROKI / ETAP KOŃCOWY
Rok 2024 będzie rokiem kończącym projekt. Sterchy mają trudny los – zimują w Iranie i Afganistanie, a na terytoriach tych krajów są zabijane, ponieważ lokalni mieszkańcy tradycyjnie polują na żurawie, przez co nie wszystkie ptaki wracają z zimowiska. Plan działań jako kolejny etap przewiduje organizację alternatywnego zimowiska dla sterchów na terytorium Uzbekistanu. Unikalny eksperyment został już raz przeprowadzony w ramach projektu „Lot nadziei” w 2012 roku, a w jednym z jego etapów uczestniczył prezydent Rosji Władimir Putin.
W rezultacie uda się uniknąć przelotu ptaków nad niebezpiecznymi dla nich terytoriami Afganistanu i Pakistanu oraz skrócić długość trasy o 2 tysiące km. Ponadto sterchy będą mogły dołączyć do stad żurawi zwyczajnych, które zimują na południu Uzbekistanu.
Podczas ekspedycji do Uzbekistanu planowane jest przeprowadzenie monitoringu liczebności i zidentyfikowanie miejsc największych skupisk żurawi zwyczajnych, ocena bazy pokarmowej w rejonie zimowiska oraz określenie najbardziej perspektywicznych obszarów dla lokalizacji przyszłych wolier dla sterchów. Odbędzie się szereg spotkań z przedstawicielami państwowych i prywatnych organizacji ochrony przyrody w Uzbekistanie. Więcej szczegółów na ten temat przekażemy po zakończeniu projektu w przyszłym roku.