Kultura bezpieczeństwa w stylu Piotra Wielkiego: jak stocznia budowała porządek, odpowiedzialność i mentoring w XVIII wieku

Trzysta lat temu w stoczniach Admiralicji pracowały tysiące ludzi – od cieśli i kowali po medyków i mistrzów powroźnictwa. „Regulamin zarządzania Admiralicją i stocznią” (Petersburg, 1722) nie operuje słowami „HSE” ani „BHP”, ale można w nim dostrzec konfigurację systemu, w którym bezpieczeństwo jest częścią rzemiosła i honoru. Tutaj wymagania dotyczące bezpieczeństwa są wplecione w obowiązki każdego stanowiska: bosmana przy żurawiach, komisarza ds. powroźnictwa, mistrza masztowego, nadzorcy drewna (ober-sarwera) i innych.

Regulamin ma strukturę opartą na stanowiskach. Każdy rozdział to obszar odpowiedzialności i konkretne zasady bezpiecznej pracy. Na przykład dla bosmana przydzielonego do żurawi: utrzymywać żurawie „w gotowości i czystości”; przy podnoszeniu ciężarów ograniczać liczbę osób „przy każdym” (nie przeciążać zespołu) – w istocie jest to wczesna kontrola organizacji prac transportowych i dystrybucji obciążeń.

Dla komisarza przydzielonego do powroźnictwa – odbiór i sprawdzanie konopi, wzorcowe sploty, ważenie, suszenie lin, ich gotowanie w smole, znakowanie końcówek oraz osobista obecność przy opuszczaniu ciężkich lin. To jednocześnie kontrola jakości materiałów, bezpieczeństwo pożarowe i przemysłowe, a także dopuszczenie do prac o zwiększonym ryzyku.

Dla mistrza masztowego – kontrola wejściowa materiałów (jakość i „młodość” drewna), wytrzymałość węzłów („salingów”), odbiór i nadzór nad produkcją oraz montażem masztów – w rzeczywistości zarządzanie ryzykiem prac na wysokości i konstrukcji nośnych.

Dla nadzorcy drewna (ober-sarwera) – odbiór i układanie drewna, natychmiastowy rozładunek żurawiami, angażowanie dodatkowych ludzi „pod dyrekcją kantoru”, aby rozładowywać „bez opóźnień”. To już kwestia bezpiecznej logistyki, synchronizacji żurawi i robotników oraz rozładunku ciężkich towarów.

Poniżej znajduje się siedem grup prac niebezpiecznych opisanych w Regulaminie Admiralicji.

Olinowanie i produkcja lin

Zagrożenia: zerwanie ciężkich lin, oparzenia smołą, urazy podczas opuszczania.

Regulacje: odbiór konopi, wzorcowe sploty, ważenie, suszenie i gotowanie w smole, znakowanie końcówek, nadzór przy opuszczaniu ciężkich lin.

– Sprawdzanie konopi/splotów/wag
– Suszenie/gotowanie/znakowanie
– Obecność przy „opuszczaniu ciężkich lin”

Współczesna paralela: identyfikowalność zawiesi i lin, dopuszczenie do prac rygilerskich, kontrola cieczy łatwopalnych podczas smołowania.

Urządzenia dźwignicowe i żurawie

Zagrożenia: przeciążenie, upadek ładunku, brak synchronizacji.
Regulacje: gotowość/czystość żurawi, limit liczby osób „przy każdym” podczas podnoszenia ciężarów.
– Norma dotycząca ludzi/obciążenia i gotowości żurawi
Współczesna paralela: plan organizacji robót dla prac transportowych, wyznaczenie osoby odpowiedzialnej, obliczenie składu zespołu.

Prace na wysokości – maszty i takielunek

Zagrożenia: upadki, zawalenie, niezgodność materiałów.
Regulacje: odbiór masztów, jakość drewna, montaż z kilku części, wytrzymałość salingów, osłanianie szczytów.
Współczesna paralela: ekspertyza elementów nośnych, szkolenie pracowników wysokościowych, regulaminy montażu rusztowań/masztów.

Prace pożarowo niebezpieczne – smoły i „brandery”

Zagrożenia: zapłon podczas gotowania/przechowywania smoły, wybuchy materiałów branderowych.

Regulacje: smołę przechowywać w „zbiornikach wyłożonych ołowiem, z miedzianymi kranami” (wymagania dotyczące pojemników/zbiorników); magazyny branderowe umieszczać „w dogodnych miejscach z uwagi na zagrożenie pożarowe”.

– O smole/pomiarach/wadze:
– Przechowywanie smoły w zbiornikach z kranami:
– O magazynach „branderowych” i ich lokalizacji:

Współczesna paralela: przechowywanie cieczy łatwopalnych i palnych, strefowanie, lokalizacja stref zagrożonych pożarem.

Wodowanie statków

Zagrożenia: zawalenie się pochylni, nierównomierny ruch, urazy w strefie wodowania.

Regulacje: planowanie magazynów i miejsc pracy w taki sposób, aby „statki mogły być wodowane bez obaw”.

– O „braku obaw” przy wodowaniu i bliskości logistyki

Współczesna paralela: plan organizacji robót dla wodowania, obliczanie stateczności/sił tarcia, strefa wykluczenia.

Przemieszczanie drewna i ciężkich ładunków

Zagrożenia: upadek kłód, zaklinowania, urazy podczas rozładunku.

Regulacje: natychmiastowy rozładunek drewna żurawiami, pomoc „ludzi pod dyrekcją kantoru”, aby rozładowywać bez opóźnień.

Współczesna paralela: sygnaliści, rozmieszczenie miejsc rozładunku, synchronizacja żurawi/zespołów.

Prace z ciężkimi materiałami i metalem

Zagrożenia: zniszczenia podczas kucia/montażu, urazy spowodowane odłamkami.

Regulacje: „próby żelaza” – testy z klasyfikacją „najlepsze/średnie”; w istocie kontrola wejściowa wytrzymałości/jakości.
– Wskazanie na „próbę żelaza”

Współczesna paralela: certyfikacja materiałów, testy laboratoryjne, identyfikowalność partii.

Trzy filary kultury bezpieczeństwa według Piotra Wielkiego

1. Porządek jako bariera ryzyka. Wymagania dotyczące magazynów, tras, kolejności i pracy „bez opóźnień” to nie biurokracja, lecz inżynieria przepływu, która zmniejsza prawdopodobieństwo awarii i urazów (drewno/żurawie/wodowania).
2. Osoby odpowiedzialne „w miejscu zagrożenia”. Komisarz ds. powroźnictwa jest osobiście obecny przy opuszczaniu ciężkich lin; bosman przy żurawiach kontroluje gotowość i liczebność załogi – to kwestia mentoringu, kontroli i natychmiastowej korekty działań.
3. Materiały jako czynnik bezpieczeństwa. Od konopi i smoły po drewno masztowe i żelazo – kontrola wejściowa, przechowywanie, znakowanie i „próby” przekształcają jakość w parametr zarządzalny, a nie przypadek.

Co to daje dzisiejszemu specjaliście HSE?

• Role zamiast haseł. Regulamin pokazuje: kultura bezpieczeństwa wyrasta z jasnych ról i uprawnień, a nie z ogólnikowych apeli.
• Znakowanie → identyfikowalność → odpowiedzialność. Etykiety na linach, księgi ewidencji drewna i smoły to przodkowie współczesnych rejestrów, identyfikowalności w systemach ERP oraz pozwoleń na pracę.
• Logistyka inżynieryjna. Planowanie magazynów i tryb rozładunku to plan organizacji robót dla przepływu pracy: rozmieszczenie ludzi, kolejność, brak „wąskich gardeł”.

„Porządek ratuje życie”

Regulamin Piotra Wielkiego to nie rzadkość muzealna. To żywy prototyp systemu HSE, w którym „bezpieczeństwo” jest wbudowane w rzemiosło, obowiązki i mentoring.

Kiedy dziś tworzymy cyfrowe mapy ryzyka, wprowadzamy pozwolenia na prace transportowe i rygilerskie, zatwierdzamy plany organizacji robót dla wodowania – w rzeczywistości kontynuujemy praktykę doskonaloną trzy wieki temu: porządek, kontrolę materiałów i odpowiedzialność w miejscu pracy.