Sơ tuyển: một bộ hồ sơ đã đủ chưa?
Chúng tôi yêu cầu nhà thầu nộp 86 tài liệu theo bảy bước của ISO 45001. Phiếu sơ tuyển gồm 5 phần, 42 tiêu chí, 100 điểm. Trông rất bài bản.
Nhưng có một câu hỏi thành thật nên tự đặt ra trước khi hội đồng điều tra đặt nó: tất cả những thứ đó có làm cho nhà thầu an toàn không?
Không. Tài liệu cho thấy hệ thống trên giấy. Chúng nói lên mức độ trưởng thành của quản lý, chứ không nói điều gì sẽ xảy ra vào 7 giờ 40 sáng mai ở cao độ +24, khi một tổ trưởng quyết định rằng “chỉ năm phút thôi, không cần dây an toàn cũng được”.
Sơ tuyển thực sự mang lại điều gì:
- loại bỏ những đơn vị không dựng nổi hệ thống ngay cả trên giấy;
- cho một ngôn ngữ chung để trao đổi trước khi ký hợp đồng, chứ không phải sau khi xảy ra tai nạn;
- chuyển cuộc thảo luận từ “chúng tôi ủng hộ mọi điều tốt đẹp” sang những gì đo được.
Một con số đáng nói: trong 80 công ty có rủi ro nghiêm trọng, 50 công ty gửi lại phiếu cho chúng tôi. Ba mươi công ty không gửi gì cả. Đó cũng là một câu trả lời, và chính nhà thầu đã đưa ra câu trả lời ấy.
Còn nếu chúng ta không phải là người chọn nhà thầu?
Chuyện này xảy ra thường hơn ta mong muốn: nhà cung cấp duy nhất, quyết định của bộ phận mua sắm, doanh nghiệp độc quyền trên thị trường dịch vụ. Khi đó sơ tuyển đổi vai trò — nó không còn là bộ lọc mà là tấm bản đồ rủi ro. Dù sao bạn cũng biết lỗ hổng của họ nằm ở đâu, và biết trước khi công việc bắt đầu. Đó không phải lý do để từ chối, mà là đề bài cho kế hoạch nâng cao năng lực và cho việc siết chặt giám sát hiện trường.
Còn nếu họ đắt hơn đúng vì bộ hồ sơ đó?
Họ không đắt hơn vì hồ sơ. Họ đắt hơn vì họ duy trì một hệ thống: đào tạo, phương tiện bảo vệ cá nhân, cán bộ an toàn lao động, dụng cụ đã kiểm định, khám sức khỏe. Nhà thầu giá rẻ không tiết kiệm tiền giấy — họ tiết kiệm đúng những thứ đó. Chênh lệch giá chính là khoản tiền mà bạn hoặc trả trước, hoặc trả sau: bằng việc dừng thi công, một cuộc điều tra, việc ngừng hoạt động của khu vực và một cuộc nói chuyện với gia đình nạn nhân.
“Nhưng tai nạn đâu phải ngày nào cũng xảy ra. Và ở các đội thợ tự phát, người ta cũng đâu phải ngày nào cũng bị thương.”
Đây là lập luận thành thật nhất và nguy hiểm nhất.
Khác biệt giữa “không phải ngày nào cũng xảy ra” và “an toàn” nằm ở chỗ: cái thứ nhất nói về tần suất, cái thứ hai nói về hậu quả. Làm việc trên cao mà không có dây đai chống rơi thì hầu như lần nào cũng chẳng sao. Rồi có một lần thì có sao. Tần suất không nằm trong tay chúng ta. Thứ nằm trong tay chúng ta là con người được ngăn cách với lần đó bằng bao nhiêu lớp rào chắn.
Sơ tuyển là một cánh cửa, không phải một bảo đảm. Công việc thật sự bắt đầu ở phía sau cánh cửa ấy.
Các đồng nghiệp, ở chỗ các bạn sơ tuyển là bộ lọc thật sự hay chỉ là thủ tục mà ai cũng qua?