Việc theo dõi sự phát triển của các hệ thống an toàn lao động cho thấy một bức tranh phức tạp về những thay đổi mang tính hệ thống. Khung pháp lý đang có sự thay đổi quy mô lớn: việc từ bỏ mô hình danh mục cứng nhắc để chuyển sang tiếp cận dựa trên rủi ro trong Chương X sửa đổi của Bộ luật Lao động Liên bang Nga cho thấy nỗ lực áp dụng các thực hành tốt nhất trên thế giới. Các doanh nghiệp Nga đang tích cực tiếp thu các khái niệm Vision Zero, hệ thống 5S và các nguyên tắc của tiêu chuẩn ISO 45001. Tuy nhiên, ở giai đoạn triển khai thực tế các ý tưởng này tại nơi làm việc, chúng ta phải đối mặt với những rào cản cấu trúc khách quan.
Mô hình EHS (Môi trường, Sức khỏe và An toàn lao động) của phương Tây, vốn hoạt động hiệu quả trong các công ty công nghệ hiện đại, dựa trên kỹ thuật phòng ngừa và coi người lao động là tài sản cốt lõi. Trong mô hình này, văn hóa an toàn được xây dựng dựa trên sự tin tưởng và trao quyền cho cấp cơ sở, nơi quyền của người lao động được dừng một quy trình có nguy cơ gây nguy hiểm là một phần bình thường của công việc.
Hệ thống an toàn lao động trong nước, vốn được hình thành từ lịch sử trong nền kinh tế kế hoạch hóa, theo truyền thống dựa vào sự giám sát nghiêm ngặt và các quy định cứng nhắc. Những nỗ lực lồng ghép các khái niệm phương Tây vốn đòi hỏi tính tự chủ và ý thức cao vào khung hành chính hiện có thường chỉ dẫn đến việc sao chép đơn thuần các hình thức bên ngoài mà không thay đổi bản chất. Các quy trình lãnh đạo an toàn nghe rất hay ở cấp độ chiến lược của công ty, nhưng khi triển khai xuống phân xưởng thì tất yếu phải đối mặt với yêu cầu nghiêm ngặt về việc hoàn thành kế hoạch sản xuất hoặc tài chính.
Mọi phân tích về hành vi của nhân viên sẽ không đầy đủ nếu không tính đến các thông số vật lý của môi trường làm việc. Cách thức tổ chức không gian quyết định phần lớn hành vi của con người. Trong bối cảnh này, thách thức chính là vấn đề «Brownfield» (mặt bằng cũ) — việc vận hành các nhà máy được xây dựng từ thời kỳ công nghiệp hóa.
Các cơ sở sản xuất công nghệ cao hiện đại («Greenfield» (mặt bằng mới), hay các dự án «xây mới từ đầu») dựa trên nguyên tắc an toàn ngay từ giai đoạn thiết kế. Các giải pháp kỹ thuật — từ chiều rộng lối đi đến các hệ thống khóa tự động — đều nhằm mục đích giảm thiểu yếu tố con người. Môi trường được tạo ra để ngăn ngừa một cách cơ học hậu quả từ sai sót hoặc sự mệt mỏi của người lao động. Các cấp độ kiểm soát cao nhất — loại bỏ hoàn toàn rủi ro và bảo vệ bằng giải pháp kỹ thuật — được tích hợp ngay vào chính cơ sở hạ tầng.
Ngược lại, một phần lớn tài sản sản xuất tại Nga là các cơ sở «Brownfield», vốn được thiết kế theo các tiêu chuẩn nhân trắc học đã lạc hậu. Việc hiện đại hóa sâu rộng các cơ sở này đòi hỏi phải tái thiết lập, chi phí cho việc đó thường vượt quá khả năng tài chính của doanh nghiệp.
Do những hạn chế này, trọng tâm quản lý an toàn buộc phải dịch chuyển sang các cấp độ kiểm soát thấp nhất — các biện pháp hành chính và thiết bị bảo hộ cá nhân. Không có khả năng thực tế để tận dụng đầy đủ kỹ thuật hiện đại, hệ thống bù đắp các nguy cơ của môi trường bằng cách tăng cường kiểm soát trên giấy tờ đối với hành động của người lao động. Nảy sinh một mâu thuẫn: các tiêu chuẩn tiên tiến yêu cầu phải quản lý chính môi trường, trong khi thực tế tại các cơ sở cũ lại buộc con người phải thích nghi với những điều kiện yếu kém.
Trong những điều kiện như vậy, chức năng của bộ phận an toàn lao động (HSE) thay đổi đáng kể. Ngày càng có nhiều ý kiến cho rằng vai trò của bộ phận HSE trở nên mang tính hai mặt. Đứng giữa kỳ vọng của ban quản lý cấp cao (triển khai Vision Zero, chuẩn bị các báo cáo doanh nghiệp đẹp mắt) và thực tế khắc nghiệt của sản xuất, các chuyên gia an toàn buộc phải đóng vai trò là vùng đệm.
Trong giới chuyên môn, hiện tượng này được mô tả là sự đứt gãy giữa công việc trên giấy tờ (Work-as-Imagined) và công việc thực tế (Work-as-Done). Trong nỗ lực đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp về việc áp dụng các thực hành an toàn hiện đại nhưng lại thiếu ngân sách hiện đại hóa, bộ phận HSE thường phải viện đến việc tạo ra một vỏ bọc đẹp đẽ. Họ soạn thảo các tiêu chuẩn phức tạp, thực hiện các cuộc đánh giá hành vi và tạo ra lượng hồ sơ giấy tờ khổng lồ, xây dựng trên giấy một mô hình quản lý rủi ro lý tưởng.
Tuy nhiên, mô hình trên giấy này lại tồn tại song song với quá trình sản xuất thực tế. Người công nhân trên dây chuyền hoặc ngoài hiện trường khi gặp sự cố kỹ thuật thường buộc phải ưu tiên duy trì sự liên tục của công việc, vi phạm các quy trình an toàn chính thức để hoàn thành kế hoạch hoặc KPI. Rốt cuộc, hệ thống an toàn lao động vốn được kỳ vọng là công cụ kiểm soát kỹ thuật thực tế lại có nguy cơ biến thành công cụ bảo vệ pháp lý cho công ty và rời xa mục tiêu bảo vệ chính người lao động.
Việc nhân viên trực tiếp vi phạm quy định thường bị ban lãnh đạo coi là hậu quả của sự thiếu hiểu biết hoặc văn hóa kém. Tuy nhiên, nếu áp dụng phân tích tâm lý, quan điểm này bắt đầu cho thấy sự chưa thỏa đáng, và trong nhiều trường hợp, hành vi của người lao động hoàn toàn hợp lý và xuất phát từ điều kiện làm việc của họ.
Dưới góc độ lý thuyết hoạt động của A.N. Leontiev, hành vi của con người được định hướng bởi các động cơ chính của họ. Khi áp dụng hình thức trả lương theo sản phẩm kết hợp thưởng, động cơ chính của người lao động là thu nhập thông qua việc hoàn thành các chỉ tiêu kế hoạch. Các yêu cầu an toàn của doanh nghiệp trở thành một mục tiêu bị áp đặt mà việc thực hiện nó lại đòi hỏi thêm thời gian. Nảy sinh xung đột: nỗ lực làm việc an toàn có nguy cơ làm mất tiền thưởng. Người lao động từ chối các quy định mới không phải vì không hiểu, mà vì tâm lý của họ đang bảo vệ lợi ích tài chính cơ bản của chính mình.
Trong tâm lý học có lý thuyết về định hướng tâm lý (Set theory) — sự sẵn sàng không tự giác hành động theo thói quen. Làm việc lâu dài trong môi trường nguy hiểm khiến nhân viên quen với việc phớt lờ các rủi ro tiềm ẩn. Trong sản xuất, con người hoạt động chủ yếu «theo bản năng/tự động» (Hệ thống 1 theo D. Kahneman) để tiết kiệm năng lượng của bộ não. Yêu cầu liên tục đánh giá rủi ro buộc con người phải liên tục sử dụng tư duy phân tích tốn nhiều năng lượng (Hệ thống 2). Khi mệt mỏi về thể chất và bị quá tải thông tin, bộ não tất yếu sẽ quay lại các hành động «tự động» quen thuộc, ngay cả khi điều đó đi kèm với rủi ro.
Con người không phản ứng với lời nói mà phản ứng với thái độ thực sự từ phía ban quản lý. Nếu các áp phích của công ty nói về ưu tiên sức khỏe và an toàn, nhưng người quản lý lại gay gắt yêu cầu hoàn thành kế hoạch bằng mọi giá, công nhân sẽ nhận thấy tiêu chuẩn kép. Những tín hiệu mâu thuẫn này làm giảm giá trị của chính sách an toàn chính thức trong mắt tập thể. Các quy chuẩn an toàn lao động bắt đầu bị coi không phải là công cụ bảo vệ mà là một rào cản hành chính khác.
Thấu hiểu những hạn chế về tài chính của các nhà máy cũ và tâm lý con người đòi hỏi một phương pháp thực tế để tái cấu trúc an toàn. Không phải lúc nào cũng có thể tái thiết toàn bộ trên quy mô lớn, nhưng việc thay đổi các quy trình làm việc tại chỗ có thể khởi nguồn cho những chuyển biến về chất. Sau đây, tôi xin nêu ra một số biện pháp điển hình cho sự thích ứng này:
Thời gian hợp pháp để đánh giá rủi ro («Chín mươi giây»): Cần trao cho người lao động thời gian chính thức để họ có thể đánh giá rủi ro trước khi thực hiện một thao tác không chuẩn hóa. Việc loại bỏ tổn thất tài chính khi dừng công việc để phân tích sẽ làm giảm xung đột giữa kế hoạch và an toàn.
Từ bỏ việc tìm người đổ lỗi: Văn hóa xây dựng dựa trên sự tin tưởng đòi hỏi phải tìm kiếm nguyên nhân gốc rễ của vấn đề chứ không phải tìm kẻ chịu tội. Việc ban hành quy định cấm xử phạt chính thức, cho đến văn bản chỉ đạo do Tổng giám đốc ký, nếu nhân viên tự ý dừng công việc do mối đe dọa đối với sức khỏe, là một bước đi cực kỳ quan trọng. Công ty phải thực sự bảo vệ quyền được làm việc an toàn của mọi người và họ phải cảm nhận được điều đó.
Hướng dẫn rõ ràng, thuận tiện và hữu ích: Dựa trên khung pháp lý hiện hành (bao gồm Thông tư của Bộ Lao động Nga số 772n), cần xem xét lại các hướng dẫn. Chúng phải thuận tiện: tối thiểu văn bản, cấu trúc rõ ràng, hình ảnh minh họa thiết bị trực quan. Hướng dẫn phải trở thành một thuật toán dễ hiểu chứ không phải là một lá chắn pháp lý.
Khuyến khích báo cáo sự cố nhỏ: Không thể quản lý rủi ro nếu không có số liệu thống kê trung thực. Cần đảm bảo rằng việc báo cáo các chấn thương nhỏ hoặc tình huống nguy hiểm không dẫn đến hình phạt hay sự phiền hà về thủ tục hành chính. Ngược lại, việc phát hiện các mối đe dọa tiềm ẩn trước khi xảy ra tai nạn nghiêm trọng cần phải được khen thưởng.
Trao quyền kiểm soát cho quản lý trực tiếp: Sự thành công của chính sách an toàn phụ thuộc vào các tổ trưởng và trưởng ca. Bộ phận HSE nên hướng tới trở thành cố vấn cho họ chứ không phải là người giám sát. Việc tích hợp các chỉ số an toàn rõ ràng vào trách nhiệm trực tiếp của người quản lý dòng giúp kết hợp các yêu cầu an toàn lao động với nhiệm vụ sản xuất.
Gắn kết các chỉ số EHS với tiền thưởng: Hình thức trả lương theo sản phẩm chỉ tập trung vào sản lượng cần phải được cân bằng. Nên gắn một phần tiền thưởng với các chỉ số chất lượng (tuân thủ trật tự 5S, sử dụng đúng hệ thống khóa/gắn thẻ (LOTO), hỗ trợ tìm kiếm rủi ro, v.v.). Các chế độ đãi ngộ tài chính phải phục vụ cho an toàn và có thể cảm nhận được một cách rõ ràng.
Hỗ trợ lẫn nhau và kiểm tra chéo: Việc giảm áp lực «từ trên xuống» có thể được bù đắp bằng các cuộc kiểm tra «theo chiều ngang» không mang tính quan liêu. Thực tiễn công nhân kiểm tra khu vực làm việc của nhau sẽ hình thành trách nhiệm tập thể. An toàn dần trở thành chuẩn mực nội bộ của đơn vị.
Cải thiện môi trường trực quan: Vấn đề quá tải bộ não được giải quyết bằng các gợi ý trực quan sinh động. Vạch kẻ ranh giới rõ ràng, chỉ dẫn dễ hiểu trên sàn, phân chia lối đi cho người và xe nâng, hình bóng vị trí đặt dụng cụ, nơi lưu giữ chất thải, v.v. — tất cả điều này làm giảm nhu cầu phải liên tục phân tích tình hình. Môi trường càng dễ hiểu thì phản xạ «tự động» càng bảo vệ con người khỏi sai sót tốt hơn.
Tóm lại, tôi muốn nhấn mạnh rằng: giải quyết các vấn đề an toàn sản xuất tại các doanh nghiệp Nga không chỉ là nhiệm vụ kỹ thuật mà còn là bài toán về văn hóa. Những nỗ lực áp dụng nhanh chóng các tiêu chuẩn phương Tây mà không tính đến cơ sở hạ tầng cũ và hình thức trả lương theo sản phẩm chỉ dẫn đến việc tạo vỏ bọc công việc và sự phản đối từ phía tập thể.
Sự phát triển có định hướng của hệ thống an toàn lao động đòi hỏi phải ngừng coi người lao động là kẻ vi phạm chỉ cần giám sát. Việc hiểu rõ lý do tại sao con người vi phạm quy định (xung đột về động cơ và thói quen) cho phép xây dựng các quy trình làm việc một cách khoa học hơn. Cho phép dành thời gian đánh giá rủi ro, không xử phạt sai sót, các hướng dẫn dễ hiểu và trách nhiệm của cấp quản lý đối với an toàn — đây là những bước đi giúp xóa bỏ khoảng cách giữa lý thuyết trên giấy và thực tế sản xuất.
Thay đổi khung pháp lý về an toàn lao động mới chỉ là bước khởi đầu. Sự chuyển dịch thực sự sang làm việc an toàn chỉ diễn ra khi hệ thống quản lý ngừng chống lại hành vi tự nhiên của con người và bắt đầu đưa nó vào tính toán trong quy trình sản xuất.