Oznakowanie stref niebezpiecznych: od projektu do wdrożenia

Oznakowanie stref niebezpiecznych – ważny element systemu bezpieczeństwa pracy w przedsiębiorstwie. O tym, jak przygotować i pomyślnie wdrożyć projekt oznakowania w zakładzie produkcyjnym oraz jak przekazać jego znaczenie kierownictwu i wszystkim pracownikom, opowiedziano w niniejszym artykule na przykładzie działu HSE moskiewskiego oddziału AO „NPO „Poisk”.

Oznakowanie stref niebezpiecznych (OSN) – to sposób oddziaływania na świadomość pracownika poprzez modelowanie jego zachowania w pożądanym kierunku. Wizualizacja niebezpiecznych stref produkcyjnych służy jako jeden z elementów zarządzania ryzykiem zawodowym. Oczywiście warto zauważyć, że środek ten jest skuteczny tylko w połączeniu z takimi narzędziami jak szkolenia HSE, instruktaże stanowiskowe itp.

OSN pomaga rozwiązać szereg zadań w obszarze bezpieczeństwa i higieny pracy:

• przyciągnięcie uwagi pracowników do potencjalnego zagrożenia;
• przestrzeganie zasad bezpieczeństwa podczas wykonywania prac;
• bezpieczeństwo poruszania się personelu po terenie obiektu;
• zapobieganie błędnym działaniom pracowników;
• skłanianie do prawidłowych zachowań.

Oznakowanie stref niebezpiecznych jest aktywnie stosowane w wielu gałęziach przemysłu, w tym w przemyśle ciężkim (metalurgia, górnictwo, budowa maszyn), energetyce, przemyśle lotniczym, produkcji dóbr konsumpcyjnych, agrobiznesie, przemyśle chemicznym, farmaceutycznym, logistyce i innych.

W celu zbadania zainteresowania przedstawicieli różnych branż stosowaniem oznakowania stref niebezpiecznych przeprowadziliśmy ankietę. Poprosiliśmy kolegów o odpowiedź na pytanie, czy w firmie, w której pracują, stosuje się oznakowanie stref niebezpiecznych (oznakowanie ostrzegawcze).

Wyniki ankiety pokazały, że tylko w niewielkiej liczbie firm narzędzie to jest stosowane kompleksowo, z wykorzystaniem maksymalnej liczby elementów OSN. Co więcej, niektórzy respondenci odpowiedzieli, że w ogóle nie stosują OSN w swojej praktyce. Najpopularniejszym rodzajem oznakowania są znaki bezpieczeństwa.

Rys. Wyniki ankiety

Jak pokazuje doświadczenie, podczas wdrażania projektu oznakowania stref niebezpiecznych większość specjalistów boryka się z tymi samymi problemami. Wyróżnijmy główne z nich:

• opracowanie rozwiązań projektowych, uzgodnienia z kierownictwem;
• realizacja etapu praktycznego projektu (zakup, nanoszenie elementów itp.);
• wyznaczenie stref i obszarów podlegających oznakowaniu;
• wysoki budżet projektu;
• wprowadzenie zmian w systemie szkoleń (przeprowadzanie dodatkowych instruktaży, korekta testów sprawdzających).

Aby profesjonalnie rozwiązać pojawiające się problemy i uprzedzić pytania ze strony kierownictwa, zaleca się zorganizowanie prac nad projektem według określonego algorytmu: najpierw określić, co oznakować, następnie – w jaki sposób, opracować schematy pomieszczeń i terenu, przygotować wizualizację „przed”/„po” i przemyśleć, jak przekazać personelowi konieczność przestrzegania zasad.

Przyjrzyjmy się bliżej opisanemu algorytmowi na przykładzie tego, jak do jego realizacji podeszło NPO „Poisk”.

Prawdopodobnie w realizacji projektu pytanie „jak oznakować” jest kluczowe; determinuje ono dalsze działania i kroki, a także motywację do przeprowadzenia projektu. Do tej kwestii należy podejść kompleksowo, dlatego podzielimy działania na sześć umownych kroków.

Krok 1 – ankietyzacja.

Należy przeprowadzić ankietę wśród pracowników według wcześniej opracowanego kwestionariusza, aby dowiedzieć się, gdzie ich zdaniem znajdują się strefy niebezpieczne i jak można poprawić środki bezpieczeństwa w ich zasięgu. Pozwoli to uzyskać około 20% niezbędnych informacji.

Krok 2 – analiza instrukcji roboczych dla urządzeń i materiałów.

Pozwala to uzyskać kolejne 30% informacji.

Krok 3 – tworzenie grup roboczych.

Do grup roboczych należy włączyć przedstawicieli różnych działów przedsiębiorstwa, aby z ich udziałem jak najdokładniej opisać charakterystykę urządzeń i rodzaje zagrożeń (ruchome mechanizmy, możliwość uderzenia, oparzenia itp.), analizowane obszary, charakterystykę pomieszczeń produkcyjnych, warunki pracy (realne i możliwe czynniki szkodliwe i niebezpieczne) oraz typowe ryzyka.

Krok 4 – analiza dokumentów.

Należy odnieść się do wyników wcześniej przeprowadzonych ocen ryzyka zawodowego, sporządzonych na podstawie rejestru zagrożeń i planu działań.

Krok 5 – analiza zdarzeń.

Analizując wypadki, incydenty i naruszenia, które miały miejsce w dłuższym okresie, należy zwrócić szczególną uwagę na zdarzenia wynikające z przebywania pracowników w strefie zakazanej oraz z niewykonania czynności przewidzianych w instrukcjach.

Krok 6 – audyt.

Podczas audytu należy wyodrębnić strefy składowania produktów, drogi poruszania się pojazdów i pracowników, lokalizację narzędzi pracy, środków gaśniczych oraz urządzeń, przy których wymagane jest stosowanie ŚOI.

Wszystkie zebrane dane są włączane do noty wyjaśniającej, która powinna zawierać:

• informacje o technicznych rozwiązaniach bezpieczeństwa, które zostaną włączone do projektu zgodnie z wymaganiami GOST 12.4.026;
• informacje o sposobach montażu (gdzie, na jakiej wysokości zostaną umieszczone elementy bezpieczeństwa, zasady rozmieszczenia, jakie elementy mocujące zostaną użyte);
• informacje o sposobie określania wysokości montażu i wymiarów elementów bezpieczeństwa;
• informacje o wymaganiach i metodach produkcji, o materiałach użytych do wykonania elementów bezpieczeństwa.

Przed przejściem do części graficznej projektu bardzo ważne jest określenie, jak oznakować strefy niebezpieczne. Aby uniknąć nieporozumień i sprzeczności w różnych działach produkcyjnych, należy wprowadzić jednolity aparat pojęciowy – standard, w którym określony zostanie wygląd oznakowania.

Do określenia wyglądu oznakowania, elementów OSN i kolorów sygnałowych wykorzystuje się oznaczenia zawarte w GOST 12.4.026-2015 „Standard Międzypaństwowy. System standardów bezpieczeństwa pracy. Kolory sygnałowe, znaki bezpieczeństwa i oznakowanie ostrzegawcze. Przeznaczenie i zasady stosowania. Ogólne wymagania techniczne i charakterystyka. Metody badań” (Tabela).

Tabela. Elementy oznakowania niebezpiecznych stref produkcyjnych

Znaki bezpieczeństwa zaleca się umieszczać w taki sposób, aby zawsze znajdowały się w polu widzenia osób, dla których są przeznaczone. Jednocześnie znaki nie powinny odwracać uwagi podczas wykonywania pracy.

Dla przejazdów o ograniczonej skrajni, kolumn i wystających konstrukcji stosuje się oznakowanie pionowe. Wykorzystuje się przy tym materiały odblaskowe i fotoluminescencyjne oraz materiały o kontrastowej kolorystyce. Do oznakowania podłóg w pomieszczeniach produkcyjnych i magazynowych stosuje się poziome oznakowanie ostrzegawcze, co pozwala na oddzielenie potoków transportowych od pieszych oraz wygodne i bezpieczne składowanie materiałów. Oznakowanie poziome może ostrzegać o zagrożeniach, których należy unikać, a także wskazywać drogę ewakuacji w sytuacjach awaryjnych.

Ogólnie rzecz biorąc, rozmieszczenie elementów OSN to najprostszy i najskuteczniejszy sposób na ostrzeżenie przed niebezpieczeństwem, zakazanie błędnych działań lub wskazanie konieczności podjęcia prawidłowych kroków.

Wybór materiałów i metod montażu również musi być uzasadniony. W tym celu należy wziąć pod uwagę następujące kryteria:

• koszt materiałów i montażu (kalkulacja, specyfikacja techniczna, kosztorys);
• przeprowadzenie testów;
• technologiczność;
• trwałość;
• bezpieczeństwo/ekologiczność;
• warunki eksploatacji.

Po ustaleniu, co dokładnie należy oznakować i zatwierdzeniu rodzajów oznakowania, przechodzimy do części graficznej projektu.

W części graficznej projektu przedstawia się:

• rysunki planistyczne i schematy pomieszczeń produkcyjnych oraz terenu (plan-schemat można wykonać w grafice 2D);
• schematy rozmieszczenia elementów bezpieczeństwa, rozwiązań technicznych, oznakowania;
• typowe rysunki metod mocowania elementów bezpieczeństwa z uwzględnieniem wysokości i kroku rozmieszczenia elementów oraz oznakowania, dopuszczalnych odstępów oznakowania z uwzględnieniem wymagań dokumentów normatywnych i przepisów przeciwpożarowych.

Na rysunku pokazano przykład planu-schematu pomieszczeń produkcyjnych wykonanego w formacie 2D.

Rys. Plan-schemat pomieszczeń produkcyjnych

W projekcie oznakowania mogą być uwzględnione nie tylko obszary produkcyjne, ale także cały teren przedsiębiorstwa. Oprócz tradycyjnego oznaczenia pomieszczeń produkcyjnych, miejsc do palenia, parkingów, pomieszczeń administracyjno-gospodarczych i schematów ruchu pojazdów, należy oznaczyć miejsca, w których konieczne jest stosowanie środków ochrony indywidualnej. Znaki te zostaną również umieszczone na drzwiach przed wejściem do strefy niebezpiecznej. Przykład schematu przedsiębiorstwa z uwzględnieniem projektu oznakowania pokazano na poniższym rysunku.

Po zakończeniu przygotowania projektu z uwzględnieniem wszystkich wymienionych aspektów pojawia się kolejne ważne pytanie: jak uzyskać wsparcie kierownictwa?

Pomocna w rozwiązaniu tej kwestii może być przekonująca i przejrzysta prezentacja projektu. Aby osiągnąć czytelność, dołącz do niej zdjęcia „przed” i „po” naniesieniu oznakowania. Na zdjęciach powinny być wyraźnie przedstawione korzyści z realizacji projektu, odzwierciedlające zarówno nową organizację przestrzeni, jak i bezpieczeństwo pracowników w różnych halach i działach przedsiębiorstwa.

W prezentacji należy jasno sformułować zalety realizacji projektu, w tym możliwość etapowego wdrażania, wizualizację niebezpiecznych obszarów, standaryzację (ujednolicenie oznaczeń), istotny wkład w system zarządzania ryzykiem, a także zmianę stosunku pracowników do kwestii bezpieczeństwa.

Rys. Przykład prezentacji.

Przed wdrożeniem projektu należy przemyśleć, w jaki sposób informacje o oznakowaniu stref niebezpiecznych zostaną przekazane pracownikom. Należy wykształcić u pracowników nawyk prawidłowego zachowania w stosunku do stref niebezpiecznych. Możliwe jest tutaj zarówno podejście tradycyjne, jak i mniej formalne.

Dobry efekt przynosi szkolenie, prowadzenie treningów z zakresu oznakowania, umieszczanie w widocznych miejscach tablic z elementami OSN wyposażonych w system kodów QR. Daje to możliwość uzyskania dostępu do zasad bezpieczeństwa przez smartfon w dowolnym momencie.

Innym niestandardowym rozwiązaniem w tym zakresie jest grywalizacja – przeprowadzanie specjalnych gier polegających na zapamiętywaniu lokalizacji oznakowań i zasad bezpiecznego zachowania w strefach niebezpiecznych.

W procesie realizacji projektu możliwa jest jego modyfikacja. Nieocenioną pomoc w tym zakresie stanowi bezpośredni kontakt z pracownikami i ich uwagi dotyczące oznakowania stref niebezpiecznych. Nie można również zapominać o tym, że oznakowanie z czasem ulega zabrudzeniu i ścieraniu, dlatego należy je terminowo odświeżać.