Opublikowano wywiad z ambasadorem projektu HSE DAYS Serikiem Mazhkenovem

W swoim niedawnym wywiadzie Serik Abzałowicz Mazhkenov, ambasador projektu HSE DAYS, opowiedział o potrzebie aktualizacji kluczowych pojęć i terminów w dziedzinie bezpieczeństwa pracy.

System zarządzania HSE dziś dynamicznie się rozwija, doskonalone są ramy prawno-regulacyjne, opracowywane i wdrażane są nowe narzędzia rozwoju kultury bezpieczeństwa pracy w przedsiębiorstwach. Jak Pan uważa, co jeszcze należy zrobić, aby wzmocnić działania w tym kierunku?

Przede wszystkim uważam, że dziś pilnie dojrzała potrzeba aktualizacji kluczowych pojęć, terminów i ich definicji w dziedzinie bezpieczeństwa pracy. Należą do nich w pierwszej kolejności „ochrona pracy” i „nieszczęśliwy wypadek”, które powstały około sto lat temu, oraz późniejsze - „polityka” i „kultura bezpieczeństwa”. Jest to ważne dla dalszego postępu, ponieważ, jak powiedział Kartezjusz, znany francuski filozof i matematyk z XVII w., „Ludzie pozbyliby się połowy swoich problemów, gdyby dogadali się co do znaczenia słów.

Rzecz w tym, że powyższe pojęcia i terminy dzisiaj, w świetle znacznego postępu w rozwoju systemów zarządzania bezpieczeństwem pracy w ostatnich dziesięcioleciach, straciły na aktualności.

Definicja każdego pojęcia lub terminu nadaje mu przestrzeń znaczeniową, w której będzie realizowana określona działalność, i wyznacza wektor poszukiwania skutecznych rozwiązań. Dlatego oczywiste jest, że jeśli przestrzeń znaczeniowa jest określona nieprecyzyjnie lub straciła na aktualności, to wszystkie dalsze decyzje lub działania oparte na tej definicji będą, delikatnie mówiąc, nieskuteczne.

OCHRONA PRACY czy BEZPIECZEŃSTWO PRACY?

W pierwszej kolejności dotyczy to terminu „ochrona pracy”, który pierwotnie został wprowadzony przez Kodeks Pracy z 1918 r. i oznaczał ochronę życia, zdrowia i pracy osób zatrudnionych w jakiejkolwiek działalności gospodarczej, powierzoną inspekcji pracy, inspektorom technicznym i przedstawicielom nadzoru sanitarnego.

Dziś, zgodnie z przepisami prawa pracy, „Ochrona pracy” definiowana jest jako system zachowania życia i zdrowia pracowników w procesie pracy, obejmujący środki prawne, społeczno-ekonomiczne, organizacyjno-techniczne, sanitarno-higieniczne, leczniczo-profilaktyczne, rehabilitacyjne i inne.

Słownik Ożegowa definiuje słowo „ochraniać” jako „chronić przed jakimikolwiek wrogimi działaniami, niekorzystnym, szkodliwym wpływem; bronić, strzec”. Innymi słowy, oznacza to ochronę i zachowanie integralności jakiegoś obiektu przed zagrożeniami zewnętrznymi i wewnętrznymi. W ramach takiej interpretacji każdy obiekt jest biernym obiektem podlegającym ochronie.

Również według Ożegowa „praca” oznacza celową działalność człowieka, skierowaną na tworzenie za pomocą narzędzi produkcji wartości materialnych i duchowych.

Z powyższego wynika, że „ochrona pracy” stanowi ochronę celowej działalności człowieka polegającej na tworzeniu wartości materialnych i niematerialnych przed zagrożeniami zewnętrznymi, niekorzystnym lub szkodliwym wpływem, tj. faktycznie tworzenie sprzyjającego środowiska (warunków pracy) do wykonywania pracy przez człowieka. Przy czym człowiek, w trakcie wykonywania takiej działalności, występuje w roli biernego obiektu zarządzania, dla którego należy stworzyć bezpieczne warunki pracy.

Takie podejście do ochrony pracy, jako do systemu tabu i ograniczeń, naturalnie znalazło szerokie odzwierciedlenie w aktach normatywnych w tej dziedzinie. Głównym celem tych zakazów i ograniczeń było stworzenie bezpiecznych warunków pracy w wąskim zakresie parametrów, kształtowanie nieszkodliwego dla zdrowia środowiska w miejscu pracy.

Oczywiste jest, że jedną z przyczyn takiego stanowiska było to, że w tamtych czasach istniała i była rozpatrywana dość ograniczona liczba niebezpiecznych i szkodliwych czynników, które mogły prowadzić do urazu człowieka. Podjęcie środków ochronnych w odniesieniu do ograniczonej liczby źródeł zagrożeń i organizacja kontroli ich wykonania zapewniały niezbędny poziom ochrony człowieka w epoce kształtowania się produkcji przemysłowej.

Dziś, wraz ze wzrostem intensywności produkcji, zwiększeniem różnorodności i wielkości wytwarzanych produktów, zastosowaniem nowych technologii i materiałów, pojawieniem się nowych rodzajów działalności zawodowej, liczba niebezpiecznych i szkodliwych czynników oraz ich negatywny wpływ na człowieka znacznie wzrosły. Gospodarka rozwija się bardziej dynamicznie, niż tworzone są nowe lub aktualizowane obowiązujące zasady, normy i wymagania. Prowadzi to do tego, że w przedsiębiorstwach coraz częściej powstają sytuacje, w których z jednej strony brakuje ustalonych wymagań dotyczących bezpiecznego wykonywania danej pracy, a z drugiej strony pojawiają się niebezpieczne sytuacje oraz nowe zagrożenia i ryzyka, które trzeba kontrolować i którymi należy zarządzać w czasie rzeczywistym, nie polegając wyłącznie na wymaganiach określonych przez państwo.

Oczywiste jest, że nadszedł czas, aby zastąpić przestarzały termin „ochrona pracy” bardziej progresywnym, na przykład - „bezpieczeństwo pracy”.

Słownik Ożegowa słowo „bezpieczny” definiuje jako „niegrożący niebezpieczeństwem, chroniący przed niebezpieczeństwem”. Wtedy, w naszym kontekście, przez bezpieczeństwo należy rozumieć wynik aktywnego identyfikowania przez człowieka zewnętrznych i wewnętrznych zagrożeń w celu podjęcia w odpowiednim czasie działań mających na celu ich neutralizację.

Wtedy wyrażenie „bezpieczeństwo pracy” będzie oznaczać bezpieczne (wolne od zewnętrznych zagrożeń lub wpływu niekorzystnych i/lub szkodliwych czynników niebezpiecznych) wykonywanie przez człowieka celowej działalności polegającej na tworzeniu wartości materialnych i niematerialnych. Taka definicja realizuje kluczową koncepcję nowoczesnego systemu zarządzania bezpieczeństwem pracy – podejście oparte na ryzyku w procesie wykonywania przez człowieka pracy zawodowej.

Pozwala to na przejście do fundamentalnie nowego paradygmatu stosunku pracownika do czynników niebezpiecznych i ryzyk, w ramach którego pracownik występuje jako aktywny uczestnik procesu pracy i postrzega bezpieczeństwo jako zasadę myślenia, ukierunkowaną na ciągłe i świadome identyfikowanie oraz neutralizację zagrożeń i ryzyk w trakcie wykonywania przez niego pracy.

POLITYKA CZY ZASADY?

Jedną z przyczyn niskiej skuteczności polityk korporacyjnych firmy jest niefortunne zastosowanie pojęcia „polityka”. W swojej istocie dokument ten odzwierciedla poglądy i orientacje wartości firmy w konkretnej dziedzinie działalności. Jedna z rzadkich interpretacji tego słowa, stosowana w mowie potocznej, podana jest w słowniku Ożegowa i oznacza „sposób działania mający na celu osiągnięcie czegoś, określający relacje z ludźmi”.

Mimo to wielu osobom słowo to nadal kojarzy się przede wszystkim z działalnością organów władzy w sferze administracji państwowej i stosunków międzynarodowych, co prowadzi do pewnego zniekształcenia postrzegania tego dokumentu w kontekście firmy, a także wiąże się z określonym oficjalnym (formalnym) statusem tego dokumentu.

Celowe jest, w celu wyeliminowania nieporozumień co do wagi tego dokumentu i zwiększenia skuteczności jego wykorzystania, zastąpienie słowa „polityka” słowem „zasady”, które według Ożegowa oznacza „przekonanie, pogląd na rzeczy”. Taka zamiana pojęć bardzo trafnie oddaje treść semantyczną takich dokumentów, które stanowią kluczowe zasady przedsiębiorstwa w określonej dziedzinie działalności.

NIESZCZĘŚLIWY WYPADEK CZY URAZ?

Definicja terminu „nieszczęśliwy wypadek” głosi, że jest to zdarzenie, w wyniku którego ubezpieczony doznał okaleczenia lub innego uszkodzenia zdrowia podczas wykonywania obowiązków wynikających z umowy o pracę i w innych przypadkach, zarówno na terytorium ubezpieczającego, jak i poza nim, albo w drodze do miejsca pracy lub w drodze powrotnej z miejsca pracy transportem zapewnionym przez ubezpieczającego, i które pociągnęło za sobą konieczność przeniesienia ubezpieczonego do innej pracy, czasową lub trwałą utratę przez niego zawodowej zdolności do pracy albo jego śmierć.

W słowniku Ożegowa „nieszczęśliwy wypadek” definiowany jest jako „nieszczęście, nieprzewidziany zbieg okoliczności, któremu towarzyszą ofiary w ludziach, okaleczenia” lub „nieprzyjemny przypadek” [1].

Połączenie słów „nieszczęśliwy” i „wypadek” pozwala wielu menedżerom szukać przypadkowych czynników lub błędnych działań personelu, które pozwoliłyby wiarygodnie wyjaśnić przyczyny zdarzenia i odwrócić uwagę od rzeczywistych braków w organizacji pracy na rzecz zapewnienia bezpieczeństwa pracy.

Jednak liczne badania przyczyn wypadków przy pracy pozwalają dojść do jednoznacznego wniosku – główną przyczyną zdecydowanej większości zdarzeń są wielokrotnie powtarzane nieprawidłowe działania człowieka, popełniane przez niego w trakcie pracy. Z tego wynika, że każdy nieszczęśliwy wypadek w swojej istocie nie jest przypadkowy, a wręcz przeciwnie, stanowi on naturalny rezultat systematycznych naruszeń przez wykonawcę lub organizatora prac ustalonych zasad bezpieczeństwa.

I wreszcie, dla wszystkich jest jasne, że nieszczęśliwy wypadek to zawsze uszkodzenie zdrowia człowieka (mniej lub bardziej poważne), w tym śmiertelne.

Biorąc pod uwagę powyższe, proponuje się zastąpienie terminu „nieszczęśliwy wypadek” terminem „uraz”, przez który rozumie się każde uszkodzenie organizmu człowieka pod wpływem niebezpiecznych lub niekorzystnych czynników zewnętrznych. Żadnych emocji (szczęście, nieszczęście), tylko naturalny rezultat zdarzenia – „uraz”, i jego klasyfikacja jako związana (wypadek przy pracy) lub niezwiązana (wypadek w życiu prywatnym) z działalnością zawodową poszkodowanego.

Jesteśmy przekonani, że przy takim podejściu każdy „uraz przy pracy” będzie traktowany jako jeden z naturalnych, ale niepożądanych rezultatów działalności produkcyjnej. Przy czym wszystkie niebezpieczne i niekorzystne czynniki tej działalności produkcyjnej są kontrolowane i zarządzane przez wykonawcę i organizatora prac.

Oczywiste jest, że aby uzyskać gwarantowany rezultat – pracę bez urazów i awarii, należy zawsze podejmować właściwe działania – przestrzegać ustalonych zasad i wymagań bezpieczeństwa.

KULTURA BEZPIECZEŃSTWA

Pojęcie „kultura bezpieczeństwa” weszło do bezpieczeństwa pracy z przemysłu jądrowego i po raz pierwszy zostało użyte przez MAEA w 1986 roku po opublikowaniu „Raportu podsumowującego z konferencji przeglądowej po awarii reaktora w Czarnobylu” przez Międzynarodową Grupę Doradczą ds. Bezpieczeństwa Jądrowego (INSAG-1). W raporcie tym wskazano, że jedną z przyczyn awarii był brak kultury bezpieczeństwa, tj. „takiego zbioru cech, właściwości działalności i relacji w organizacjach oraz zachowań poszczególnych osób, który sprawia, że problemom bezpieczeństwa obiektu jądrowego, jako posiadającym najwyższy priorytet, poświęca się uwagę podyktowaną ich znaczeniem” (INSAG-4).

Oprócz klasycznej definicji kultury bezpieczeństwa (INSAG-4) w literaturze pojawiło się wiele innych definicji, które z różnym skutkiem próbują opisać wielowymiarowość tego pojęcia. Do jednych z najbardziej rozpowszechnionych z praktycznego punktu widzenia definicji można zaliczyć następujące:

1️⃣ Kultura bezpieczeństwa — kwalifikacyjne i psychologiczne przygotowanie wszystkich osób, przy którym zapewnienie bezpieczeństwa elektrowni jądrowych jest priorytetowym celem i wewnętrzną potrzebą, prowadzącą do samoświadomości odpowiedzialności i samokontroli podczas wykonywania wszystkich prac mających wpływ na bezpieczeństwo (OPB-88/97).

2️⃣ Kultura bezpieczeństwa oznacza wychowanie u każdego człowieka mającego związek z energetyką jądrową takiego stanu, w którym okaże się on po prostu niezdolny do zrobienia jakiegokolwiek kroku ze szkodą dla bezpieczeństwa, nawet jeśli prawdopodobieństwo wystąpienia zagrożenia jest niezwykle małe.

Jednak wykorzystanie tych definicji do rozwoju kultury bezpieczeństwa jest dość trudne, ponieważ są one dość ogólnikowe i nie pozwalają odpowiednim systemom zarządzania skupić się na konkretnych obszarach ludzkiego zachowania, które wymagają rzeczywistych zmian.

W ogólnym sensie każda kultura korporacyjna odzwierciedla poziom wewnętrznej spójności działań wszystkich członków organizacji w kierunku osiągnięcia wspólnego celu.

Biorąc to pod uwagę, przede wszystkim należy zrozumieć mechanizm kształtowania się określonych działań człowieka. Ogólny schemat kształtowania zachowania człowieka przedstawia się następująco: informacje płynące ze środowiska zewnętrznego przekształcają się w wiedzę człowieka i, przechodząc przez jego filtr wartości, stają się przekonaniami człowieka, które następnie przejawiają się w różnych formach jego zachowania (działania, umiejętności, nawyki).

Jednak zachowanie takiego systemu, który zależy tylko od informacji wejściowych, jest z reguły niestabilne i nieprzewidywalne. Stabilność i przewidywalność zachowania systemu jest możliwa tylko wtedy, gdy ma on określony cel.

Stąd można sformułować następującą definicję kultury bezpieczeństwa, przez którą należy rozumieć zbiór wartości, celów i przekonań człowieka dotyczących bezpiecznego wykonywania prac.

Zaproponowana definicja kultury bezpieczeństwa pozwala skupić uwagę na wyraźnym powiązaniu i rozwoju wartości, celów i przekonań człowieka jako fundamentalnej podstawy zapewniającej niezbędną zmianę zachowania człowieka, co ostatecznie kształtuje niezbędny poziom kultury bezpieczeństwa w przedsiębiorstwie.

Stąd głównym zadaniem odpowiedzialnych pracowników przedsiębiorstwa w dziedzinie bezpieczeństwa pracy i zarządzania personelem jest transformacja przekazywanej wiedzy człowiekowi w jego przekonania, które stają się podstawą jego dalszych działań i zachowań.

ZAKOŃCZENIE

Wdrożenie nowych pojęć i ich interpretacji pozwoli skupić wysiłki organów państwowych, przedsiębiorstw i organizacji oraz specjalistów w dziedzinie bezpieczeństwa pracy na poszukiwaniu i określaniu nowych celów i zadań odpowiadających współczesnym wyzwaniom biznesowym, rozwoju fundamentalnie nowych podejść i narzędzi do ich rozwiązywania, a także przeglądzie i aktualizacji już istniejących wyników.

Oczywiste jest, że praca nad rewizją terminów i ich definicji w dziedzinie bezpieczeństwa pracy wymaga dalszego badania i rozwoju.

Oryginał wywiadu jest dostępny w czasopiśmie „Kultura bezpieczeństwa pracy”.