Kamień węgielny inwestycji ekologicznych: odliczanie kosztów od opłat za negatywne oddziaływanie na środowisko
Prawodawstwo ekologiczne od dawna opiera się na modelu "kija", obejmującym kary administracyjne, ściganie karne, wielomilionowe, a nawet miliardowe pozwy o odszkodowanie (jak miało to miejsce w przypadku wycieków w Norylsku i Anapie), a także zawieszenie lub całkowity zakaz działalności naruszającej normy ekologiczne. Ale gdzie jest miejsce na "marchewkę"? Czy biznes może liczyć na wsparcie, biorąc pod uwagę znaczne wydatki na inicjatywy ekologiczne, takie jak modernizacja produkcji, instalacja filtrów czy redukcja ilości odpadów? Czy warto inwestować w projekty ekologiczne? Czy obowiązujące przepisy mogą skutecznie motywować podmioty korzystające ze środowiska do wdrażania praktyk proekologicznych?
Prawo ochrony środowiska przewiduje przepisy dotyczące wsparcia państwa dla inicjatyw mających na celu minimalizację negatywnego wpływu na środowisko. W szczególności ustęp 3 artykułu 17 Ustawy Federalnej nr 7 z dnia 10 stycznia 2002 r. „O ochronie środowiska” ustanawia możliwość pomocy państwa w stosowaniu najlepszych dostępnych technik (BAT) i innych działań mających na celu ograniczenie negatywnego oddziaływania. Takie wsparcie może obejmować między innymi przyznanie ulg w opłacaniu opłat ekologicznych za to oddziaływanie.
Opłata za negatywne oddziaływanie na środowisko
Opłata za negatywne oddziaływanie na środowisko to obowiązkowa opłata ekologiczna uiszczana przez organizacje i indywidualnych przedsiębiorców za wyrządzanie szkód w środowisku naturalnym w trakcie ich działalności gospodarczej. Obejmuje to emisje zanieczyszczeń do atmosfery, zrzuty do wód oraz składowanie odpadów. Opłata ta nie jest podatkiem, lecz daniną fiskalną o funkcji kompensacyjnej: zebrane środki przeznaczane są na realizację działań z zakresu ochrony i odtwarzania środowiska. Zgodnie z ust. 4 art. 17 Ustawy Federalnej nr 7, takie wsparcie jest możliwe przy realizacji następujących działań:
1. Wdrażanie najlepszych dostępnych technik (BAT)
2. Projektowanie, budowa, przebudowa:
- systemów zamkniętego obiegu wody i bezściekowego zaopatrzenia w wodę;
- scentralizowanych systemów odprowadzania ścieków, sieci kanalizacyjnych, lokalnych obiektów i urządzeń do oczyszczania ścieków, przetwarzania płynnych odpadów komunalnych i osadów ściekowych;
- obiektów i instalacji do wychwytywania i utylizacji emitowanych zanieczyszczeń, obróbki termicznej i oczyszczania gazów przed ich emisją do powietrza atmosferycznego.
3. Instalacja:
- urządzeń poprawiających procesy spalania paliw;
- urządzeń do wykorzystywania, transportu i unieszkodliwiania odpadów produkcyjnych i konsumpcyjnych;
- systemów automatycznej kontroli, laboratoriów do monitorowania składu, objętości lub masy ścieków, składu zanieczyszczeń oraz objętości lub masy ich emisji do powietrza atmosferycznego;
- zautomatyzowanych systemów, laboratoriów do monitorowania stanu środowiska, w tym jego poszczególnych komponentów.
4. Zapewnienie użytecznego wykorzystania gazu towarzyszącego (mieszaniny węglowodorów gazowych wydzielającej się z ropy naftowej w procesie jej wydobycia i przeróbki).
Mechanizm uwzględniania kosztów realizacji działań na rzecz zmniejszenia oddziaływania na środowisko przy obliczaniu i uiszczaniu opłat ekologicznych reguluje ustęp 1 artykułu 16.3 Ustawy Federalnej nr 7. Przepis ten dopuszcza odliczenie od kwoty opłaty ekologicznej faktycznie poniesionych kosztów na realizację takich działań, pod warunkiem, że nie przekraczają one obliczonej wysokości opłaty ekologicznej. Koszty uznaje się za kwalifikowalne, jeśli są udokumentowane w okresie sprawozdawczym i przeznaczone na realizację działań ujętych w planie działań na rzecz ochrony środowiska (PMOOS) lub programie poprawy efektywności ekologicznej (PPEE). Analogiczny przepis został zawarty w pkt 45 Zasad obliczania i pobierania opłat za negatywne oddziaływanie na środowisko, zatwierdzonych Rozporządzeniem Rządu z dnia 31.05.2023 r. nr 881.
Program poprawy efektywności ekologicznej
Program poprawy efektywności ekologicznej to dokument obejmujący kompleks działań mających na celu minimalizację negatywnego wpływu przedsiębiorstwa na środowisko. Jest on obowiązkowy dla obiektów o negatywnym oddziaływaniu na środowisko kategorii I, a także dla obiektów kategorii II, które uzyskują pozwolenie zintegrowane, ale nie mogą od razu spełnić ustalonych norm emisji i zrzutów. W ramach programu przewidziano działania związane z przebudową i modernizacją techniczną obiektów wywierających wpływ na środowisko. Dokument określa również terminy realizacji tych działań, wielkość i źródła finansowania, a także wyznacza osoby odpowiedzialne. Analogiczne podejście jest realizowane w Planie działań na rzecz ochrony środowiska (PMOOS), który jest przeznaczony dla obiektów o negatywnym oddziaływaniu na środowisko kategorii II i III, zgodnie z artykułem 67.1 Ustawy Federalnej nr 7.
Pod pewnymi warunkami plany redukcji emisji lub zrzutów są uznawane za PMOOS lub PPEE (ust. 8.2 art. 11 Ustawy Federalnej nr 219 z 21.07.2014 r. „O zmianie Ustawy Federalnej «O ochronie środowiska» i niektórych innych aktów ustawodawczych” oraz ust. 2 art. 6 Ustawy Federalnej nr 225 z 29.07.2017 r. „O zmianie Ustawy Federalnej «O zaopatrzeniu w wodę i odprowadzaniu ścieków» i niektórych innych aktów ustawodawczych”).
Podmioty korzystające ze środowiska, które nie mogą przestrzegać norm ekologicznych i w związku z tym posiadają zatwierdzone PMOOS lub PPEE, ponoszą znaczne ryzyko: w przypadku nieosiągnięcia efektu ekologicznego z realizacji PMOOS lub PPEE, opłata za negatywne oddziaływanie na środowisko za poprzednie okresy sprawozdawcze podlega ponownemu przeliczeniu z zastosowaniem współczynnika korygującego równego 100 (pkt 41 Zasad nr 881).
Pojawia się tu całkiem logiczne pytanie: czy podmiot korzystający ze środowiska, który realizuje działania proekologiczne określone w ustępie 4 artykułu 17 Ustawy Federalnej nr 7 (na przykład budowa obiektów i instalacji do wychwytywania i utylizacji emisji zanieczyszczeń, obróbki termicznej i oczyszczania gazów przed ich emisją do atmosfery), a także przestrzega norm dopuszczalnych emisji, zrzutów i norm technologicznych (i w związku z tym nie ma potrzeby ani podstaw prawnych do opracowywania PMOOS lub PPEE), może liczyć na wsparcie państwa w postaci możliwości uwzględnienia kosztów realizacji tych działań przy obliczaniu i uiszczaniu opłat za negatywne oddziaływanie na środowisko?
Odpowiedź najprawdopodobniej okaże się rozczarowująca. Obowiązujące przepisy nie dopuszczają możliwości korygowania opłat za negatywne oddziaływanie na środowisko z uwzględnieniem kosztów na zmniejszenie tego oddziaływania, jeśli nie opracowano PMOOS lub PPEE.
Tym samym państwo obecnie wykazuje wsparcie tylko dla tych przedsiębiorstw, które znajdują się pod jego ścisłym nadzorem.