Kultura bezpieczeństwa środowiskowego jako fundament edukacji środowiskowej człowieka

Uwaga – W niniejszej publikacji rozważono możliwość transformacji uwarunkowań i procesów edukacji środowiskowej, ukształtowanych tradycyjnie w latach 90. XX wieku oraz na początku XXI wieku, w oparciu o wartości, zasady i wymagania kultury bezpieczeństwa środowiskowego jako integralnej części ogólnej kultury bezpieczeństwa, a także z uwzględnieniem najlepszych praktyk, narzędzi i metod kultury bezpieczeństwa wypracowanych na świecie w obszarze wykorzystania energii jądrowej, w tym doświadczeń MAEA, WANO oraz Państwowej Korporacji Rosatom.

Definicje

Edukacja środowiskowa — to celowy, ciągły proces pedagogiczny polegający na kształtowaniu u człowieka wartości środowiskowych, postaw, norm zachowań oraz świadomej osobistej odpowiedzialności za stan i ochronę środowiska (dalej: OŚ), zapewniający priorytet bezpieczeństwa środowiskowego (ekobezpieczeństwa) zarówno przy podejmowaniu decyzji biznesowych i organizacyjnych, jak i w codziennym zapewnianiu bezpieczeństwa życia i działalności ludzi (dalej: BŻD). Treść bezpiecznej edukacji środowiskowej wyraża się poprzez powiązane pojęcia, wartości, zasady i wymagania kultury bezpieczeństwa środowiskowego (dalej: KBŚ), a także społecznie zorientowanej etyki środowiskowej.

Kultura bezpieczeństwa środowiskowego (KBŚ) – zbiór cech i właściwości działalności środowiskowej oraz proekologicznej organizacji, a także zachowań poszczególnych osób i/lub zespołów, który stanowi, że zagadnieniom zapewnienia bezpieczeństwa środowiskowego — jako mającym najwyższy priorytet — poświęca się uwagę odpowiadającą ich znaczeniu (wadze) dla bezpieczeństwa oraz bezwzględnemu spełnianiu ustanowionych wymogów prawnych i regulacyjnych, niezbędnych do zagwarantowania bezpieczeństwa środowiskowego w trakcie każdej prowadzonej działalności, w tym bezpiecznego zrównoważonego rozwoju.

Zrównoważony rozwój – to zbilansowany rozwój zapewniający stabilność środowiskową, społeczną i gospodarczą, w którym potrzeby obecnego pokolenia są zaspokajane bez uszczerbku dla zdolności przyszłych pokoleń do zaspokajania własnych potrzeb, przy zachowaniu równowagi aspektów środowiskowych (element E), społecznych (element S) i zarządczych (element G) (łącznie: ESG); jest to podejście do prowadzenia biznesu i wszelkiej działalności, w którym wzrost zysków łączy się z odpowiedzialnością wobec społeczeństwa i środowiska, bez szkody dla przyrody. Podejście to uwzględnia trzy kluczowe aspekty: efektywność ekonomiczną, dobrobyt społeczny i bezpieczeństwo środowiskowe. Bezpieczny zrównoważony rozwój organizacji jest wspierany m.in. poprzez kształtowanie, rozwijanie i utrzymywanie silnej KBŚ. Środowiskowy komponent zrównoważonego rozwoju obejmuje: racjonalne gospodarowanie zasobami; zapobieganie zanieczyszczeniom; ochronę ekosystemów; redukcję emisji i odpadów (zgodnie z Deklaracją z Rio de Janeiro w sprawie środowiska i rozwoju (Rio-92), normą ISO 26000 oraz podejściami ESG w zakresie zrównoważonego rozwoju Rządu Federacji Rosyjskiej).

Uwaga – Międzynarodowe cele zrównoważonego rozwoju w biznesie wspierają przedsiębiorstwa wykazujące odpowiedzialność środowiskową i wdrażające zasady zrównoważonego rozwoju, wyznaczające sobie w działalności biznesowej trzy grupy celów (ESG):

• Środowiskowe (E). Na przykład redukcja śladu węglowego, efektywność energetyczna, gospodarka odpadami;
• Społeczne (S). Rozwój kultury korporacyjnej i włączenia społecznego, wsparcie lokalnych społeczności i zespołów pracowniczych, zapewnienie bezpiecznych warunków pracy i ochrony zdrowia;
• Ekonomiczne i zarządcze (G). Sprawiedliwe, odpowiedzialne zarządzanie korporacyjne i inwestowanie, długoterminowa stabilność finansowa, zrównoważone i bezpieczne łańcuchy dostaw.

Kluczowe cechy edukacji środowiskowej

1. Ciągłość — rozpoczyna się w wieku przedszkolnym i trwa na wszystkich etapach życia: w szkole, na uczelni, w pracy zawodowej, w życiu codziennym i w rodzinie.
2. Fundament aksjologiczny — kształtuje nie tylko wiedzę o przyrodzie, lecz trwałe wzorce bezpiecznego myślenia i zachowania środowiskowego oraz kultury bezpieczeństwa środowiskowego.
3. Osobista odpowiedzialność — buduje świadomość, że każdy człowiek wpływa na stan środowiska: w miejscu pracy, w domu, podczas wypoczynku, w cyfrowej lub bezpośredniej przestrzeni medialnej i informacyjnej, w zależności od poziomu dojrzałości i stanu kultury bezpieczeństwa środowiskowego.
4. Etyka środowiskowa — kształtuje harmonijny, zrównoważony stosunek do przyrody i ekologii w miejsce postawy „konsumpcyjnej”, antyspołecznej, nastawionej wyłącznie na niekontrolowaną eksploatację zasobów i zaspokajanie własnych potrzeb kosztem przyrody, a także kosztem proekologicznie zorientowanego społeczeństwa i państwa.
5. Powiązanie z bezpiecznym zrównoważonym rozwojem — ukierunkowuje na interesy nie tylko obecnie żyjących, lecz także przyszłych pokoleń, wspierając krajowe cele ESG przyjęte do realizacji przez państwo.

Powiązanie z kulturą bezpieczeństwa środowiskowego

Edukacja środowiskowa to fundament, na którym buduje się KBŚ: jej kształtowanie, rozwój i utrzymanie. Bez edukacji środowiskowej, bez przyjęcia wartości oraz celów ochrony środowiska i bezpiecznej ekologii — KBŚ pozostaje zbiorem formalnych zasad i wymogów pozbawionych rzeczywistego zaangażowania ze strony ludzi oraz zrozumienia znaczenia KBŚ dla BŻD. Edukacja środowiskowa stanowi pierwotną podstawę bezpiecznego zrównoważonego rozwoju na drodze do realizacji celów krajowej agendy ESG przyjętej przez Rząd Federacji Rosyjskiej.

Istota edukacji środowiskowej i jej miejsce w procesie edukacyjnym wiążą się bezpośrednio z kształtowaniem, rozwijaniem i utrzymywaniem u ludzi odpowiedniego poziomu KBŚ, uzupełniającego podstawy społecznie zorientowanej etyki środowiskowej. Edukacja środowiskowa to celowe wychowanie realizowane poprzez procesy pedagogiczne, służące ukształtowaniu u człowieka w każdym wieku trwałych i bezpiecznych dla środowiska wartości, postaw, motywacji i wzorców zachowań, zapewniających odpowiedzialną, świadomą i bezpieczną interakcję ze środowiskiem przyrodniczym nie tylko zgodnie z przepisami prawa, lecz także w obliczu nowych wyzwań, ryzyk i zagrożeń wymagających szybkiego wdrażania niezbędnych usprawnień, w tym zarządzania ryzykiem i zapobiegania wystąpieniu potencjalnych niezgodności. Edukacji środowiskowej towarzyszy „transformacja” wartości ekobezpieczeństwa w codzienną praktykę poprzez nabywanie trwałych umiejętności wspólnego, synergicznego współistnienia w otaczającym świecie zarówno przez każdego człowieka, jak i ostatecznie przez całe społeczeństwo oraz całą populację ludzką na planecie, niezawodnie zapewniających bezpieczny zrównoważony rozwój i pomyślność całej cywilizacji ludzkiej — w interesie zarówno obecnych, jak i przyszłych pokoleń: w oparciu o zachowanie dzikiej przyrody i zasobów naturalnych Ziemi na długie lata w przyszłość.

W odróżnieniu od szkolenia środowiskowego (przekazywania wiedzy, umiejętności i gotowości do samodzielnego działania) oraz rozwoju środowiskowego (odkrywania potencjału przywódczego i kompetencji środowiskowych jednostki), edukacja środowiskowa oddziałuje przede wszystkim na sferę wartości i znaczeń oraz podstawy kultury bezpiecznego myślenia i zachowania człowieka, kształtując społecznie zorientowaną etykę środowiskową, wartości i przekonania sprzyjające ekobezpieczeństwu, a także kulturę i emocjonalny brak przyzwolenia na naruszanie wymogów ochrony środowiska, w tym osobistą odpowiedzialność za stan środowiska, na które oddziałują zarówno przedsiębiorstwa (w interesie biznesowym), jak i ludzie (w toku codziennego życia).

Podsumowując, kluczowy cel edukacji środowiskowej jest następujący: społeczeństwo i liderzy krajowi powinni zastąpić aspołeczny i „konsumpcyjny” stosunek do przyrody oraz jej zasobów świadomą koncepcją bezpiecznej dla środowiska, harmonijnej i zrównoważonej interakcji ludzi, przedsiębiorstw, społeczeństwa i państwa z jednej strony oraz środowiska przyrodniczego i bezpiecznej ekologii z drugiej strony.

Miejsce edukacji środowiskowej w strukturze procesu edukacyjnego

Proces edukacyjny tradycyjnie obejmuje trzy powiązane ze sobą komponenty:

1. Nauczanie — kształtowanie wiedzy, umiejętności, gotowości do samodzielnego działania oraz specjalistycznych kompetencji.
2. Wychowanie — kształtowanie wartości, przekonań, postaw i norm zachowania.
3. Rozwój — odkrywanie potencjału intelektualnego, twórczego i osobistego.

Edukacja środowiskowa przenika wszystkie trzy komponenty, jednak zajmuje szczególne miejsce właśnie w komponencie wychowawczym — jako element systemotwórczy w budowaniu kultury bezpiecznego myślenia i zachowania środowiskowego oraz zastępowaniu niebezpiecznej etyki środowiskowej etyką bezpieczną. Jest przy tym realizowana w sposób ciągły i spójny — począwszy od wieku przedszkolnego, a następnie w szkole, na uczelni i w zakładzie pracy:

• Wiek przedszkolny i szkolny — kształtowane są podstawy etyki środowiskowej i pierwotne wartości poprzez obrazowość, zabawę, osobisty przykład dorosłych oraz stosowanie proekologicznie ukierunkowanych umiejętności inteligencji emocjonalnej.
• Wiek studencki — kształtują się trwałe przekonania i zawodowe kompetencje środowiskowe w ramach przedmiotu „Bezpieczeństwo życia i działalności” i/lub pokrewnych kursów z zakresu bezpieczeństwa środowiskowego.
• Pracownicy organizacji i organów administracji publicznej — kształtowana, rozwijana i utrzymywana jest zarówno KBŚ, jak i systemy zarządzania środowiskowego, na przykład poprzez instruktaże, mentoring, akty prawne i standardy wewnętrzne, podnoszenie kwalifikacji oraz angażowanie w działalność na rzecz ochrony środowiska nie tylko wyznaczonego personelu, lecz wszystkich zaangażowanych osób aktywnie uczestniczących w wydarzeniach ekologicznych i/lub innych inicjatywach (misjach) środowiskowych.

Powiązanie z kulturą bezpieczeństwa środowiskowego

Edukacja środowiskowa stanowi fundament KBŚ. Bez niej kultura bezpieczeństwa pozostaje czysto formalna — zasady są przestrzegane wyłącznie pod nadzorem (pod presją i z przymusu), a nie z wewnętrznego przekonania czy chęci ciągłego doskonalenia ochrony środowiska i ekologii. To właśnie wychowanie i kształtowanie postaw przeprowadza człowieka z patologicznego (pierwszego poziomu) lub reaktywnego poziomu dojrzałości (drugiego według modelu Hudsona) — na poziom systemowy, a następnie proaktywny (inicjatywny) i generatywny (twórczy), gdzie priorytet bezpieczeństwa środowiskowego staje się wartością wewnętrzną, a nie zewnętrznym wymogiem. Edukacja środowiskowa nie jest jedynie dodatkiem do szkolenia, lecz jego merytorycznym „rdzeniem” w zakresie budowania bezpiecznego stosunku do środowiska przyrodniczego i ekologii. To ona zapewnia trwałość bezpiecznego środowiskowo myślenia i zachowania w perspektywie długoterminowej.

Główne podejścia do edukacji środowiskowej

Edukacja środowiskowa jest postrzegana jako ciągły, systemowy proces pedagogiczny kształtowania wartości, postaw i wzorców zachowań ukierunkowanych na zapewnienie priorytetu bezpieczeństwa środowiska oraz zrównoważonego rozwoju, w tym w interesie przyszłych pokoleń. Obejmuje ona wszystkie grupy wiekowe — od przedszkolaków po aktywnych zawodowo specjalistów, a także osoby nieaktywne zawodowo (na przykład emerytów) — i jest realizowana za pomocą kilku kluczowych podejść.

1. Podejście oparte na wartościach

Podstawą tego podejścia jest kształtowanie świadomego, odpowiedzialnego i bezpiecznego dla środowiska stosunku do przyrody jako wartości fundamentalnej; nie jest to zbiór przepisów ani mnogość często niezrozumiałych, wielostronicowych rozporządzeń czy zarządzeń organów administracji. Podejście oparte na wartościach zakłada:

• Przejście od myślenia „konsumpcyjnego” do koncepcji harmonijnej i zrównoważonej, bezpiecznej środowiskowo interakcji człowieka ze środowiskiem — w interesie zarówno obecnie żyjących ludzi, jak i przyszłych pokoleń: w oparciu o zachowanie dzikiej przyrody i zasobów naturalnych Ziemi na długie lata.
• Kształtowanie bezpiecznej etyki środowiskowej, począwszy od wieku przedszkolnego aż po późną starość (w odniesieniu do różnych grup wiekowych należy stosować zróżnicowane narzędzia, metody i najlepsze praktyki, wypracowane i wdrożone na bazie pozytywnych doświadczeń oraz bezpiecznego zarządzania „czynnikiem ludzkim”, w szczególności proekologicznie ukierunkowane umiejętności inteligencji emocjonalnej).
• Osobisty przykład dorosłych w życiu codziennym i/lub kadry kierowniczej w pracy — jako kluczowe narzędzie angażowania ludzi w zapewnianie ekobezpieczeństwa w oparciu o przywództwo.

2. Podejście systemowe (integracyjne)

Edukacja środowiskowa zostaje włączona w całościowy system edukacji, z uwzględnieniem integracji podstawowych wartości środowiskowych, zasad i wymagań kultury bezpieczeństwa. Bezpieczna edukacja środowiskowa nie funkcjonuje w oderwaniu od KBŚ. W tym celu należy:

• Zintegrować wartości, zasady i wymagania KBŚ z przedmiotami z zakresu BŻD, naukami przyrodniczymi, zawodowymi kursami doszkalającymi itp.
• Zapewnić powiązanie z systemami zarządzania środowiskowego (na przykład zgodnymi z normą ISO 14001) i/lub ze specyfiką branżową działalności organizacji, na przykład w oparciu o zasady MAEA w obszarze wykorzystania energii jądrowej.
• Zagwarantować włączenie bezpiecznego „komponentu środowiskowego” na wszystkie poziomy kultury organizacyjnej: od strategii organizacji, celów i zadań kierownictwa — aż po sposób myślenia i zachowania każdego pracownika w przedsiębiorstwie w celu zapewnienia priorytetu ekobezpieczeństwa.

3. Podejście kompetencyjne

Celem jest nie tylko przekazanie wiedzy i umiejętności z zakresu ekobezpieczeństwa, ale także ukształtowanie trwałych i bezpiecznych kompetencji środowiskowych, a mianowicie:

• Doprowadzenie do zrozumienia skali i prawdopodobieństwa oddziaływania ryzyk oraz aspektów środowiskowych własnej działalności, bez wyrządzania szkody przyrodzie i dostępnym zasobom naturalnym (na przykład na bazie systemowego zarządzania ryzykiem zgodnie z normami ISO 31001 oraz ISO 14001).
• Ukształtowanie podstaw krytycznego myślenia ukierunkowanego na ekobezpieczeństwo oraz umiejętności podejmowania decyzji w interesie OŚ i ekologii — na bazie KBŚ, popularyzacji wiedzy ekologicznej i szkoleń.
• Nauczenie identyfikowania niezgodności i problemów środowiskowych, zgłaszania ich oraz bezpiecznego zarządzania tymi niezgodnościami i problemami — w oparciu o środowiskowo zorientowane systemy zarządzania bezpieczeństwem.

4. Podejście działaniowe (praktyczne)

Kształtowanie postaw poprzez praktykę, osobiste uczestnictwo oraz proekologicznie ukierunkowane umiejętności inteligencji emocjonalnej, a nie poprzez bierne przyswajanie informacji. Obejmuje to w szczególności:

• Aktywne metody nauczania (AMN): studia przypadków, gry decyzyjne i quizy, projekty ekologiczne, obserwacje terenowe itp.
• Angażowanie w ekowolontariat, akcje ochrony przyrody oraz pracę w zespołach (grupach) środowiskowych.
• Kształtowanie trwałego nawyku bezpiecznego myślenia i zachowania środowiskowego jako normy życia codziennego (wypracowywanie bezpiecznych odruchów warunkowych, budujących bezpieczne myślenie automatyczne i krytyczne — poprzez powtarzalne, bezpieczne dla środowiska działania, przedsięwzięcia i komunikację).

5. Podejście popularyzatorskie

Upowszechnianie wartości, zasad i wymogów kultury środowiskowej poza placówkami oświatowymi i przedsiębiorstwami, na przykład wśród ludności zamieszkującej w pobliżu obiektów o podwyższonym ryzyku, a także wśród proekologicznych organizacji społecznych, organów administracji i społeczności internetowych. Podejście to może być realizowane m.in. poprzez:

• Informowanie za pośrednictwem platform publicznych, mediów, wydarzeń, a także mediów społecznościowych i/lub wpisów internetowych oraz innych publikacji cyfrowych i wystąpień publicznych.
• Angażowanie pracowników przedsiębiorstw, w tym firm podwykonawczych działających na terenie obiektów o podwyższonym ryzyku (wraz z członkami ich rodzin i najbliższym otoczeniem), w zapewnianie priorytetu ekobezpieczeństwa własnymi siłami i zasobami.
• Tworzenie zespołu liderów ekobezpieczeństwa, „grupy wsparcia” i wspólnej „siły napędowej ochrony środowiska” — na przykład za pośrednictwem organizacji społecznych i/lub centrów kompetencji środowiskowych, społeczności internetowych, mediów społecznościowych itp.

6. Podejście przywódcze

Edukacja środowiskowa nie jest możliwa bez zaangażowania najwyższego kierownictwa i liderów bezpieczeństwa na rzecz priorytetu bezpieczeństwa. W celu zjednoczenia i włączenia liderów w zapewnianie priorytetu ekobezpieczeństwa oraz zrównoważonego rozwoju:

• Kierujący organizacjami wykazują osobiste zaangażowanie w wartości, zasady i wymagania ekobezpieczeństwa oraz ochrony przyrody.
• Pedagodzy-liderzy i naukowcy w placówkach edukacyjnych inicjują zmiany w programach nauczania, integrując w nich podstawowe wartości, zasady i wymagania KBŚ (oprócz włączania do tych programów aktualnych zagadnień i wyzwań z zakresu etyki środowiskowej).
• Kształtowana i pielęgnowana jest bezpośrednia oraz rzetelna informacja zwrotna, a także skracanie „dystansu władzy” we wszystkich aktualnych kwestiach dotyczących ekologii i OŚ — na wszystkich szczeblach hierarchii organizacji, organów władzy państwowej oraz społeczeństwa.

Wnioski

Wszystkie sześć powyższych podejść do edukacji środowiskowej są ze sobą powiązane i wzajemnie się uzupełniają. Najbardziej efektywne jest ich kompleksowe stosowanie — gdy edukacja środowiskowa obejmuje jednocześnie wartości, wiedzę, umiejętności, praktykę i przywództwo, przy jednoczesnym włączeniu do nich podstawowych zasad i wymagań bezpieczeństwa środowiskowego. To właśnie taka edukacja środowiskowa buduje u ludzi i organizacji fundament silnej KBŚ.

Edukacja środowiskowa jako system — to celowy, ciągły i zarządzany proces pedagogiczny kształtowania u człowieka systemowego, bezpiecznego dla środowiska stosunku do przyrody, bezpiecznego środowiskowo myślenia oraz trwałych wzorców odpowiedzialnego zachowania wobec środowiska i ekologii. Bezpieczne środowiskowo zarządzanie systemowe kształtuje się na podstawie obowiązujących norm i/lub innych aktów prawnych określających obligatoryjne zasady i wymagania środowiskowe, a także tryb ich bezpiecznego stosowania w ramach działań proekologicznych organizacji oraz społeczeństwa, zarówno zgodnie z ustawodawstwem krajowym danego państwa i/lub konwencjami międzynarodowymi, jak i w odpowiedzi na nowe wyzwania i oczekiwania społeczne.

W kontekście kształtowania, rozwijania i utrzymywania KBŚ edukacja środowiskowa jako system stanowi komponent wychowawczy szerszego i skoncentrowanego na człowieku systemu kształcenia środowiskowego — nie ogranicza się wyłącznie do przekazywania wiedzy, umiejętności i gotowości do samodzielnego działania, lecz zmierza do głębokiej przemiany kultury człowieka poprzez przyjęcie nowych, bezpiecznych dla środowiska postaw, wartości oraz umiejętności myślenia krytycznego i automatycznego, a także trwałego bezpiecznego środowiskowo zachowania zarówno w normalnych, komfortowych warunkach pracy, jak i w sytuacjach stresu, groźnych incydentów czy awarii.

Cele systemowej edukacji środowiskowej

1. Kształtowanie bezpiecznego światopoglądu środowiskowego — świadomego rozumienia nierozerwalnej więzi i współzależności człowieka, społeczeństwa i przyrody; przejście od „postawy konsumpcyjnej” wobec środowiska do koncepcji harmonijnej, zrównoważonej interakcji z nim, a także wspierania biosfery i poprawy ogólnego stanu przyrody.
2. Rozwój bezpiecznej etyki środowiskowej — kształtowanie osobistej odpowiedzialności za bezpieczny stan środowiska, a także braku tolerancji wobec naruszeń wymogów środowiskowych i gotowości do działania na rzecz zachowania przyrody oraz zasobów naturalnych dla przyszłych pokoleń.
3. Kształtowanie bezpiecznego myślenia i zachowania środowiskowego — w tym trwałych umiejętności i nawyków: na przykład selektywnej zbiórki odpadów, oszczędnego gospodarowania zasobami, przestrzegania wymogów ochrony środowiska — zarówno w miejscu pracy, jak i w życiu codziennym oraz rodzinnym.
4. Wspieranie krajowych celów ESG — na przykład poprzez wykorzystanie edukacji środowiskowej jako narzędzia realizacji celów bezpiecznego zrównoważonego rozwoju oraz wspierania agendy środowiskowej Rządu Federacji Rosyjskiej i społeczeństwa.

Treść systemu edukacji środowiskowej

System edukacji środowiskowej obejmuje trzy wzajemnie powiązane obszary psychofizjologii człowieka:

1. Poznawczy (wiedzowy), w tym:
   • Podstawy bezpieczeństwa środowiskowego i OŚ.
   • Ramy prawne i normatywne (na przykład Ustawa Federalna nr 7-FZ „O ochronie środowiska”, norma ISO 14001 oraz inne akty prawne z zakresu ochrony środowiska i ekologii).
   • Klasy odpadów niebezpiecznych, cykl życia gospodarki odpadami i surowcami wtórnymi (gospodarka o obiegu zamkniętym).
   • Ryzyka i aspekty środowiskowe prowadzonej działalności.
   • Zasady i wymagania KBŚ zintegrowane z systemami zarządzania środowiskowego (a także z innymi systemami zarządzania wspierającymi lub ukierunkowanymi na zapewnienie priorytetu ekobezpieczeństwa).
2. Aksjologiczno-motywacyjny (wychowawczy):
   • Kształtowanie zaangażowania oraz świadomości priorytetu bezpieczeństwa środowiskowego jako podstawowej wartości BŻD, jako dominującego przekonania o nadrzędności wartości „Bezpieczeństwo” nad dążeniem w pierwszej kolejności do osiągnięcia zysku lub innych celów komercyjnych bądź organizacyjnych przedsiębiorstwa — poprzez decyzje i działania kadry kierowniczej oraz podległego jej personelu.
   • Rozwój dojrzałości wewnętrznej sprzyjającej ekobezpieczeństwu, odpowiedzialności i etyki środowiskowej — w interesie OŚ i ekologii.
   • Angażowanie w działalność proekologiczną — m.in. poprzez osobisty przykład liderów i mentorów (kierowników-liderów).
   • Działalność popularyzatorska, ekowolontariat, bezpieczna środowiskowo „aktywność społeczna”, na przykład poprzez „przeformatowanie” niebezpiecznego myślenia zbiorowego w mediach społecznościowych i przestrzeni informacyjnej internetu — w bezpieczne środowiskowo myślenie i zachowanie.
3. Behawioralny (praktyczny).
   • Trwałe umiejętności bezpiecznego postępowania z odpadami i zasobami, w tym surowcami wtórnymi.
   • Umiejętność identyfikowania niezgodności środowiskowych, rzetelnego ich zgłaszania oraz systemowego zarządzania nimi, z uwzględnieniem zapewnienia priorytetu ekobezpieczeństwa w pracy.
   • Stosowanie zasad KBŚ w codziennej aktywności — w pracy, w domu, w rodzinie, podczas wypoczynku i w przestrzeni publicznej.

Miejsce w całościowej strukturze procesu edukacyjnego

Edukacja środowiskowa to przekrojowa, ciągła funkcja nowoczesnego procesu edukacyjnego, działająca na rzecz zapewnienia priorytetu ekobezpieczeństwa, która:

• Rozpoczyna się w wieku przedszkolnym, następnie jest konsekwentnie pogłębiana w szkole, w średnim szkolnictwie zawodowym, na uczelni wyższej, a ponadto nadal funkcjonuje zarówno wśród pracowników produkcyjnych, jak i aktywnych emerytów, wolontariuszy oraz społeczników.
• Jest integrowana z przedmiotami nauczania (przede wszystkim BŻD, ekologią, naukami przyrodniczymi), zajęciami pozalekcyjnymi oraz pracą wychowawczą z ludźmi.
• Uzupełnia szkolenie: o ile szkolenie dostarcza wiedzy, kwalifikacji i kompetencji, o tyle edukacja wychowawcza kształtuje wartości, postawy i zasady — bez których wiedza nie przekłada się na bezpieczne dla środowiska zachowania.
• Jest kontynuowana w organizacjach poprzez kulturę korporacyjną, instruktaże, samoocenę i/lub niezależną ocenę poziomu rozwoju KBŚ, a także przywództwo w obszarze ekobezpieczeństwa ze strony kadry kierowniczej oraz osób nieobojętnych na stan bezpieczeństwa środowiskowego.

Kluczowa zasada skutecznego stosowania narzędzi, metod i najlepszych praktyk edukacji środowiskowej: edukacja środowiskowa przynosi rezultaty tylko wtedy, gdy jest stosowana w sposób systemowy i specyficzny (komplementarny) zgodnie ze swoim sensem i przeznaczeniem — adekwatnie do momentu i sytuacji, pod warunkiem jej ciągłego oddziaływania przez całe świadome życie człowieka, a także wsparcia osobistym przykładem i zaangażowaniem liderów (osób mających wpływ, dysponujących wiedzą, doświadczeniem i kompetencjami w zakresie ekobezpieczeństwa) — od pedagoga (w placówkach oświatowych), przez menedżera najwyższego szczebla (w organizacjach), aż po wysokiego rangą przedstawiciela organów władzy państwowej czy działacza społecznego. Jednorazowe akcje pozbawione systemowego podejścia i zbudowania u człowieka fundamentu wartości ekobezpieczeństwa nie ukształtują w nim bezpiecznego i trwałego myślenia oraz zachowania właściwego dla KBŚ, które pośrednio lub bezpośrednio mogą wpłynąć zarówno na bieżący stan ekobezpieczeństwa, jak i na zrównoważony rozwój oraz ochronę środowiska w kolejnych latach, w interesie krajowego bezpieczeństwa środowiskowego.