Lưu ý - Ấn phẩm này xem xét khả năng chuyển đổi các điều kiện và quy trình giáo dục môi trường vốn đã hình thành theo truyền thống trong giai đoạn những năm 1990 và 2000 cho đến nay, dựa trên các giá trị, nguyên tắc và yêu cầu của văn hóa an toàn môi trường với tư cách là một phần cấu thành của văn hóa an toàn chung, đồng thời có tính đến việc áp dụng các thông lệ tốt nhất, công cụ và phương pháp văn hóa an toàn đã được tích lũy trên thế giới trong lĩnh vực sử dụng năng lượng nguyên tử, bao gồm kinh nghiệm của IAEA, WANO và Tập đoàn Năng lượng Nguyên tử Quốc gia “Rosatom”.
Giáo dục môi trường là một quá trình sư phạm liên tục, có mục đích nhằm hình thành ở con người các giá trị môi trường, thái độ, chuẩn mực hành vi và trách nhiệm cá nhân có ý thức đối với hiện trạng cũng như công tác bảo vệ môi trường (sau đây gọi là BVMT), đảm bảo ưu tiên an toàn môi trường trong cả việc ra quyết định thương mại và tổ chức lẫn trong việc đảm bảo an toàn đời sống hằng ngày của con người (sau đây gọi là ATĐS). Nội dung của giáo dục môi trường an toàn được làm rõ thông qua các khái niệm liên quan, các giá trị, nguyên tắc và yêu cầu của văn hóa an toàn môi trường (sau đây gọi là VHATMT), cũng như đạo đức môi trường định hướng xã hội.
Văn hóa an toàn môi trường (VHATMT) là tập hợp các đặc điểm và tính chất trong hoạt động môi trường và bảo tồn thiên nhiên của các tổ chức cũng như hành vi của từng cá nhân và/hoặc tập thể, trong đó xác lập rằng các vấn đề đảm bảo an toàn môi trường, với tư cách là ưu tiên cao nhất, luôn nhận được sự quan tâm tương xứng với tầm quan trọng của chúng đối với sự an toàn và được thực thi vô điều kiện theo các yêu cầu pháp lý và quy chuẩn đã ban hành, cần thiết để đảm bảo chắc chắn an toàn môi trường trong mọi hoạt động của họ, bao gồm cả phát triển bền vững an toàn.
Phát triển bền vững là sự phát triển cân bằng nhằm đảm bảo sự ổn định về môi trường, xã hội và kinh tế, trong đó đáp ứng nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai, trên cơ sở duy trì sự cân bằng giữa các khía cạnh môi trường (yếu tố E), xã hội (yếu tố S) và quản trị (yếu tố G) (gọi chung là ESG); đây là cách tiếp cận trong kinh doanh và mọi hoạt động mà ở đó sự tăng trưởng lợi nhuận được kết hợp với trách nhiệm trước xã hội và môi trường mà không gây hại cho thiên nhiên. Cách tiếp cận này tính đến ba khía cạnh cốt lõi: hiệu quả kinh tế, phúc lợi xã hội và an toàn môi trường. Sự phát triển bền vững an toàn của một tổ chức được duy trì thông qua nhiều yếu tố, trong đó có việc hình thành, phát triển và duy trì một nền VHATMT vững mạnh. Thành phần môi trường của phát triển bền vững bao gồm: sử dụng hợp lý tài nguyên; ngăn ngừa ô nhiễm; bảo tồn hệ sinh thái; giảm phát thải và chất thải (theo Tuyên bố Rio de Janeiro về Môi trường và Phát triển - Rio-92, tiêu chuẩn ISO 26000 và các cách tiếp cận ESG trong phát triển bền vững của Chính phủ Liên bang Nga).
Lưu ý - Các mục tiêu phát triển bền vững quốc tế trong kinh doanh được ủng hộ bởi những doanh nghiệp thể hiện trách nhiệm môi trường và áp dụng các nguyên tắc phát triển bền vững bằng cách đặt ra ba nhóm mục tiêu (ESG) trong hoạt động kinh doanh:
Giáo dục môi trường là nền tảng để xây dựng VHATMT: từ việc hình thành, phát triển cho đến duy trì văn hóa đó. Nếu thiếu giáo dục môi trường, thiếu sự tiếp nhận các giá trị và mục tiêu BVMT cũng như sinh thái an toàn, VHATMT sẽ chỉ còn là một tập hợp các nguyên tắc và yêu cầu mang tính hình thức mà không có sự cam kết thực chất từ con người hay nhận thức về tầm quan trọng của VHATMT đối với ATĐS. Giáo dục môi trường là cơ sở đầu tiên của sự phát triển bền vững an toàn trên hành trình đạt được các mục tiêu trong chương trình nghị sự ESG quốc gia do Chính phủ Liên bang Nga thông qua.
Bản chất của giáo dục môi trường và vị trí của nó trong quá trình giáo dục gắn liền trực tiếp với việc hình thành, phát triển và duy trì ở con người một mức độ VHATMT đầy đủ, bổ sung cho nền tảng đạo đức môi trường định hướng xã hội. Giáo dục môi trường là quá trình bồi dưỡng có mục đích thông qua các hoạt động sư phạm nhằm hình thành cho con người ở mọi lứa tuổi những giá trị, thái độ, động cơ và mô hình hành vi bền vững, an toàn về môi trường, đảm bảo sự tương tác có trách nhiệm, có ý thức và an toàn với môi trường tự nhiên không chỉ theo quy định của pháp luật mà còn trước những thách thức, rủi ro và mối nguy mới đòi hỏi phải nhanh chóng triển khai các cải tiến cần thiết, bao gồm quản trị rủi ro và ngăn ngừa các sự không phù hợp có thể xảy ra. Giáo dục môi trường đi kèm với quá trình “chuyển hóa” các giá trị an toàn môi trường vào thực tiễn cuộc sống thông qua việc rèn luyện các kỹ năng bền vững để cùng chung sống cộng sinh hài hòa trong thế giới xung quanh đối với từng cá nhân cũng như toàn xã hội và toàn thể nhân loại trên hành tinh, đảm bảo vững chắc sự phát triển bền vững an toàn và thành công của cả nền văn minh nhân loại vì lợi ích của cả thế hệ hôm nay lẫn mai sau, trên cơ sở bảo tồn thiên nhiên tự nhiên và tài nguyên trên Trái đất trong nhiều năm tới.
Khác với đào tạo môi trường (truyền đạt kiến thức, kỹ năng, sự sẵn sàng hành động độc lập) và phát triển năng lực môi trường (khơi dậy tiềm năng lãnh đạo và năng lực chuyên môn môi trường của cá nhân), giáo dục môi trường tác động trước hết đến lĩnh vực giá trị - ý nghĩa và nền tảng văn hóa tư duy, hành vi an toàn của con người, qua đó hình thành đạo đức môi trường định hướng xã hội, các giá trị và niềm tin an toàn sinh thái, cũng như văn hóa và thái độ không khoan nhượng trước các hành vi vi phạm yêu cầu bảo vệ môi trường, bao gồm cả trách nhiệm cá nhân đối với hiện trạng môi trường chịu tác động từ cả doanh nghiệp (vì lợi ích kinh doanh) lẫn con người (trong quá trình sinh hoạt và lao động).
Như vậy, mục tiêu cốt lõi của giáo dục môi trường là: xã hội và các nhà lãnh đạo quốc gia cần thay đổi thái độ phản xã hội và “tiêu dùng” thực dụng đối với thiên nhiên và tài nguyên thiên nhiên để chuyển sang quan niệm có ý thức về sự tương tác an toàn môi trường, hài hòa và cân bằng giữa con người, doanh nghiệp, xã hội, nhà nước ở một bên với môi trường tự nhiên và hệ sinh thái an toàn ở bên kia.
Quá trình giáo dục theo truyền thống bao gồm ba thành phần có mối liên hệ chặt chẽ với nhau:
Giáo dục môi trường thấm nhuần trong cả ba thành phần trên, nhưng giữ vị trí đặc biệt chính ở hợp phần giáo dục rèn luyện — như một yếu tố kiến tạo hệ thống nhằm hình thành văn hóa tư duy và hành vi môi trường an toàn, chuyển đổi đạo đức môi trường nguy hại sang đạo đức an toàn. Đồng thời, quá trình này được thực hiện một cách liên tục và có tính kế thừa — bắt đầu từ lứa tuổi mầm non và tiếp nối ở trường phổ thông, đại học cũng như tại cơ sở sản xuất:
Giáo dục môi trường chính là nền móng của VHATMT. Thiếu nó, văn hóa an toàn sẽ chỉ mang tính hình thức, khi các quy tắc chỉ được tuân thủ dưới sự giám sát (do áp lực và sự bắt buộc) chứ không xuất phát từ niềm tin nội tại hay mong muốn cải tiến liên tục công tác BVMT và sinh thái. Chính giáo dục môi trường giúp đưa con người chuyển từ cấp độ trưởng thành bệnh lý (cấp độ thứ nhất) hoặc phản ứng bị động (cấp độ thứ hai, theo mô hình Hudson) sang cấp độ hệ thống, rồi tiếp đến là chủ động và kiến tạo, khi sự ưu tiên dành cho an toàn môi trường trở thành giá trị nội tại thay vì một yêu cầu áp đặt từ bên ngoài. Giáo dục môi trường không phải là phần phụ trợ cho công tác đào tạo, mà là “hạt nhân” ý nghĩa của nó trong việc hình thành thái độ an toàn đối với môi trường tự nhiên và hệ sinh thái. Chính yếu tố này đảm bảo tính bền vững của tư duy và hành vi an toàn môi trường trong dài hạn.
Giáo dục môi trường được xem là một quá trình sư phạm có hệ thống, liên tục nhằm hình thành các giá trị, thái độ và mô hình hành vi hướng tới việc đảm bảo ưu tiên an toàn môi trường và phát triển bền vững, bao gồm cả vì lợi ích của các thế hệ tương lai. Giáo dục môi trường bao phủ mọi nhóm tuổi — từ trẻ mầm non đến các chuyên gia đang làm việc, cũng như những người không còn trong độ tuổi lao động (ví dụ: người nghỉ hưu) — và được triển khai thông qua một số cách tiếp cận chủ đạo.
Trọng tâm của cách tiếp cận này là hình thành thái độ có ý thức, có trách nhiệm và an toàn sinh thái đối với thiên nhiên như một giá trị cốt lõi; đây không phải là một tập hợp các quy tắc khô khan hay hàng loạt nghị định, chỉ thị dài dòng và đôi khi khó hiểu của cơ quan chức năng. Cách tiếp cận định hướng giá trị bao hàm:
Giáo dục môi trường được lồng ghép vào hệ thống giáo dục tổng thể, có tính đến việc tích hợp các giá trị môi trường cơ bản, nguyên tắc và yêu cầu của văn hóa an toàn. Giáo dục môi trường an toàn không tồn tại tách rời khỏi VHATMT. Để làm được điều này cần:
Mục tiêu không chỉ là truyền đạt kiến thức và kỹ năng an toàn môi trường, mà còn hình thành các năng lực môi trường bền vững và an toàn, cụ thể là:
Giáo dục thông qua thực hành, sự tham gia trực tiếp và các kỹ năng trí tuệ cảm xúc định hướng môi trường, thay vì tiếp thu thông tin một cách thụ động. Cụ thể bao gồm:
Lan tỏa các giá trị, nguyên tắc và yêu cầu của văn hóa môi trường vượt ra ngoài phạm vi các cơ sở giáo dục và doanh nghiệp, chẳng hạn tới cộng đồng dân cư sinh sống gần các cơ sở có mức độ nguy hiểm cao, cũng như tới các tổ chức xã hội định hướng sinh thái, cơ quan công quyền và cộng đồng trực tuyến. Cách tiếp cận này có thể được triển khai thông qua:
Giáo dục môi trường không thể thành công nếu thiếu sự cam kết ưu tiên an toàn từ ban lãnh đạo và những người dẫn dắt công tác an toàn. Để gắn kết và thu hút đội ngũ lãnh đạo vào việc đảm bảo ưu tiên an toàn môi trường và phát triển bền vững:
Cả sáu cách tiếp cận giáo dục môi trường nêu trên đều có mối liên hệ mật thiết và bổ trợ lẫn nhau. Hiệu quả cao nhất đạt được khi áp dụng đồng bộ các cách tiếp cận này — khi giáo dục môi trường bao quát đồng thời cả giá trị, kiến thức, kỹ năng, thực hành và vai trò lãnh đạo, trên cơ sở tích hợp các nguyên tắc và yêu cầu cốt lõi của an toàn môi trường. Chính nền giáo dục môi trường như vậy sẽ tạo dựng cho mỗi cá nhân và tổ chức nền tảng VHATMT vững mạnh.
Giáo dục môi trường với tư cách là một hệ thống là quá trình sư phạm có mục đích, liên tục và có quản lý nhằm hình thành ở con người thái độ an toàn môi trường mang tính hệ thống đối với thiên nhiên, tư duy an toàn môi trường và các mô hình hành vi có trách nhiệm bền vững đối với môi trường và hệ sinh thái. Quản trị hệ thống an toàn môi trường được xây dựng dựa trên các tiêu chuẩn hiện hành và/hoặc các văn bản quy phạm pháp luật khác quy định những nguyên tắc, yêu cầu môi trường bắt buộc cũng như trình tự áp dụng an toàn chúng trong hoạt động bảo vệ môi trường của các tổ chức và người dân, phù hợp với cả pháp luật quốc gia của từng nước và/hoặc các công ước quốc tế, cũng như đáp ứng những thách thức và đòi hỏi mới của xã hội.
Trong bối cảnh hình thành, phát triển và duy trì VHATMT, giáo dục môi trường với tư cách là một hệ thống đóng vai trò là hợp phần bồi dưỡng giá trị thuộc hệ thống giáo dục môi trường rộng lớn hơn, lấy con người làm trung tâm — không chỉ dừng lại ở việc truyền thụ kiến thức, kỹ năng và sự sẵn sàng hành động độc lập, mà còn hướng tới sự thay đổi sâu sắc văn hóa con người thông qua việc tiếp nhận những thái độ, giá trị an toàn môi trường mới cùng kỹ năng tư duy phản biện và tư duy tự động, cũng như hành vi an toàn môi trường bền vững cả trong điều kiện làm việc bình thường, thuận lợi lẫn khi đối mặt với căng thẳng, sự cố nguy hiểm hay tai nạn.
Hệ thống giáo dục môi trường bao gồm ba khối tâm sinh lý con người có mối liên hệ chặt chẽ với nhau:
Giáo dục môi trường là một chức năng xuyên suốt, liên tục của quá trình giáo dục hiện đại, vận hành vì mục tiêu đảm bảo ưu tiên an toàn môi trường, cụ thể là:
Nguyên tắc then chốt để áp dụng thành công các công cụ, phương pháp và thông lệ tốt nhất về giáo dục môi trường: giáo dục môi trường chỉ mang lại kết quả thực chất khi được áp dụng một cách có hệ thống và chuyên biệt (bổ trợ lẫn nhau) đúng với ý nghĩa và mục đích của nó — phù hợp với từng thời điểm và tình huống cụ thể, với điều kiện phải được duy trì liên tục trong suốt cuộc đời có ý thức của con người, đồng thời được củng cố bằng tấm gương cá nhân và sự dấn thân của những người dẫn dắt (những người có sức ảnh hưởng, mang trong mình kiến thức, kinh nghiệm và năng lực an toàn môi trường) — từ người giáo viên (tại cơ sở giáo dục) đến lãnh đạo cấp cao (trong doanh nghiệp), cán bộ lãnh đạo cơ quan nhà nước hay nhà hoạt động xã hội. Những chiến dịch đơn lẻ, nhất thời nếu thiếu sự triển khai có hệ thống và không tạo dựng được nền tảng giá trị an toàn môi trường ở mỗi người sẽ không thể hình thành tư duy và hành vi VHATMT an toàn, bền vững — yếu tố vốn có tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến cả thực trạng an toàn môi trường hiện tại lẫn sự phát triển bền vững và công tác bảo vệ môi trường trong nhiều năm tới vì lợi ích an ninh môi trường quốc gia.