EKOPRZESTRZEŃ (zrównoważony rozwój, edukacja ekologiczna i bezpieczeństwo ekologiczne)

Zapewnienie bezpieczeństwa ekologicznego stanowi system działań mających na celu zapobieganie powstawaniu i rozwojowi sytuacji niebezpiecznych dla środowiska oraz likwidację ich skutków, w tym skutków długofalowych. Obejmuje ono zespół środków politycznych, organizacyjnych, społeczno-gospodarczych, finansowych, informacyjnych, prawnych, technicznych i innych, opracowanych i wdrażanych w celu zapobiegania, wykrywania i terminowego eliminowania wewnętrznych i zewnętrznych zagrożeń naturalnych, technologicznych i ekologicznych (oraz możliwych skutków ich oddziaływania).

Celem edukacji ekologicznej jest zwrócenie uwagi właśnie na komponent ekologiczny zrównoważonego rozwoju, a mianowicie nauczenie ludzi świadomej ochrony środowiska i dbałości o nie poprzez edukację.

Między zrównoważonym rozwojem a środowiskiem edukacyjnym istnieje interakcja. Edukacja ekologiczna kładzie fundament pod zrównoważony rozwój, co oznacza, że zrównoważony rozwój jest zakorzeniony w edukacji ekologicznej, która kształtuje świadomość ekologiczną. Właściwa polityka ograniczania problemów środowiskowych nie przyniesie znaczących rezultatów bez uwzględnienia roli edukacji. Edukacja może przyczynić się do zapewnienia zrównoważenia ekologicznego poprzez dostarczanie nowych informacji o ochronie środowiska, dodatkowej wiedzy i umiejętności.

Biorąc pod uwagę sekwencję osiągania celów, „edukację na rzecz zrównoważonego rozwoju” można zdefiniować jako proces kształtowania u człowieka takiej wiedzy i umiejętności, aby potrafił on rozwiązywać globalne problemy w sferze społecznej, gospodarczej i ekologicznej obecnie oraz w przyszłości, wspierając cele zrównoważonego rozwoju.

Cele zapewnienia bezpieczeństwa ekologicznego są zbieżne z celami zrównoważonego rozwoju, a zadaniem służącym osiągnięciu celów bezpieczeństwa ekologicznego jest rozwój i wspieranie edukacji ekologicznej (Tabela 1).

Tabela 1 - Powiązanie celów zrównoważonego rozwoju, bezpieczeństwa ekologicznego i edukacji

Plan realizacji Podstaw polityki państwowej w zakresie rozwoju ekologicznego Federacji Rosyjskiej na okres do 2030 roku przewiduje cały kompleks działań ukierunkowanych na stworzenie zintegrowanego systemu kształcenia specjalistów:

• tworzenie programów edukacyjnych i szkoleń podnoszących kwalifikacje dla uczniów, specjalistów oraz urzędników państwowych w zakresie ochrony środowiska, oszczędzania zasobów i zapewnienia bezpieczeństwa ekologicznego, uwzględniających specyfikę działalności proekologicznej w różnych gałęziach gospodarki;
• przygotowanie nowoczesnej literatury z zakresu ochrony środowiska, oszczędzania zasobów i zapewnienia bezpieczeństwa ekologicznego;
• aktualizacja standardów edukacyjnych z uwzględnieniem standardów zawodowych w dziedzinie ochrony środowiska.

Realizacja planów edukacyjnych na rzecz zrównoważonego rozwoju doprowadzi do ukształtowania nowych wartości i cech osobowych, zorientowanych na odpowiedzialny stosunek zarówno do natury, jak i społeczeństwa.

W Rosji obecnie istniejące programy przygotowawcze (szkolenia, przekwalifikowanie, podnoszenie kwalifikacji) nie w pełni odpowiadają współczesnym celom i zadaniom, nie uwzględniają przyjętych w ostatnich latach dokumentów prawnych, w tym na szczeblu międzynarodowym, i nie zawsze zapewniają przygotowanie specjalistów na wymaganym poziomie. Może się to objawiać w następujący sposób:

• formalne wzmianki o konieczności rozwoju edukacji w ustawach i dokumentach programowych bez jasnego mechanizmu, bez określenia środków, terminów i odpowiedzialnych wykonawców;
• formalne podejście do wdrażania edukacji ekologicznej do planów i programów nauczania – wprowadzanie dyscyplin ukierunkowanych wyłącznie na przekazywanie wiedzy o środowisku, jego podstawowych prawach, problemach ekologicznych i sposobach ochrony; brak ukierunkowania na kształtowanie krytycznego myślenia, umiejętności i kompetencji w zakresie oceny zagrożeń ekologicznych i rozwiązywania problemów środowiskowych;
• brak profesjonalnie przygotowanych wykładowców w obszarze edukacji ekologicznej;
• brak państwowego i prywatnego wsparcia finansowego w zakresie zapewnienia procesu edukacyjnego w literaturę dydaktyczną i metodyczną, a także środków i mechanizmów ukierunkowanych na zdobywanie i stosowanie wiedzy ekologicznej.

Nawet przy minimalnym przestrzeganiu wszystkich wymogów należy uznać, że tradycyjna edukacja ekologiczna jest ukierunkowana wyłącznie na rozwiązywanie problemów środowiskowych. Tymczasem edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju koncentruje się ogólnie na rozwoju edukacji i zdolności, a dopiero w dalszej kolejności na rozwiązywaniu problemów środowiska.

Biorąc pod uwagę globalizację i tempo rozprzestrzeniania się zagrożeń ekologicznych, obecnie mówienie jedynie o rozwoju edukacji ekologicznej jest niewystarczające; należy wejść na zasadniczo nowy poziom – na ekologizację całej edukacji. Idea ta polega na tym, że podczas zdobywania wykształcenia praktycznie wszystkie dyscypliny powinny zawierać treści ekologiczne. Edukacja ekologiczna musi zostać przebudowana w taki sposób, aby wzmocnić nowe podejście do relacji społecznych ze środowiskiem, które w wielu krajach nie jest już postrzegane jako obiekt, lecz jako żywa istota, która dzieli ten sam los z ludźmi.

Oprócz ogólnych problemów z edukacją ekologiczną całego społeczeństwa, należy wyróżnić podmioty, których edukacja ekologiczna bezpośrednio wpływa na stan bezpieczeństwa ekologicznego w państwie i na świecie – są to osoby zajmujące stanowiska kierownicze, związane z podejmowaniem decyzji środowiskowych w przedsiębiorstwach. Bezsporne jest, że bezpieczeństwo ekologiczne stanowi integralną część ogólnego bezpieczeństwa (HSE) podczas wykonywania prac w obiektach stanowiących potencjalne zagrożenie dla środowiska. Oznacza to, że właśnie kierownik musi posiadać niezbędny poziom przygotowania do zapewnienia bezpieczeństwa swojego przedsiębiorstwa. Tacy menedżerowie mogą zostać uznani za podmioty zagrożenia ekologicznego – są to osoby, których działalność może doprowadzić do powstania sytuacji niebezpiecznej dla środowiska.

W obliczu narastającego negatywnego wpływu przedsiębiorstw przemysłowych na stan środowiska, jednym z głównych wymogów stawianych kadrze zarządzającej takich firm powinno być przygotowanie adekwatne do współczesnych globalnych wyzwań ekologicznych i problemów wewnętrznych.

Kwestie zapewnienia bezpieczeństwa ekologicznego w organizacji wymagają sporych nakładów finansowych. Finansowanie działań przez organizację w tej sferze polega na finansowaniu przedsięwzięć proekologicznych: bieżących (koszty gospodarki odpadami, oczyszczania ścieków itp.) oraz kapitałowych (wdrażanie zielonych narzędzi biznesowych – koszty budowy, zakupu, rekonstrukcji i modernizacji obiektów o przeznaczeniu proekologicznym).

W przypadku nieprzestrzegania wymogów bezpieczeństwa ekologicznego, a w szczególności ochrony środowiska, organizacje ponoszą duże straty finansowe: po pierwsze, płacąc nałożone kary administracyjne, a po drugie, naprawiając wyrządzone szkody w naturze, zarówno w formie rzeczowej, jak i pieniężnej. Na przykład łączna kwota bieżących wydatków na ochronę środowiska w Federacji Rosyjskiej w 2017 r. poniesionych przez przedsiębiorstwa (według rodzaju działalności „przetwórstwo przemysłowe”) wyniosła 133 963,9 mln rubli, co stanowiło 41,7% całkowitych bieżących wydatków proekologicznych w kraju. Naruszenia wymogów ochrony środowiska skutkowały ściągnięciem grzywien w wysokości 7 673 tys. rubli. Szkody wyrządzone środowisku wyniosły 957 140,03 tys. rubli, i dotyczyło to tylko 131 przypadków zanieczyszczenia produktami naftowymi, czyli około 1% ogólnej liczby ujawnionych naruszeń.

Zatem jest całkowicie oczywiste, że kierownicy organizacji, oprócz specjalistycznej wiedzy w swojej dziedzinie zawodowej, muszą przechodzić szkolenia (przygotowanie, przekwalifikowanie, podnoszenie kwalifikacji) w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa ekologicznego w procesie działalności produkcyjnej. Oczywiście te kategorie obywateli zazwyczaj posiadają już duże doświadczenie w praktycznej pracy menedżerskiej oraz wykształcenie specjalistyczne. Studiowali podstawy ekologii, bezpieczeństwo i higienę pracy, podstawy prawa i ekonomii. Jednak od czasu zakończenia edukacji nabyli nowe umiejętności, zetknęli się z nowymi specyficznymi cechami pracy i trudnościami związanymi z koniecznością zapewnienia bezpieczeństwa ekologicznego. Dlatego w celu zapobiegania katastrofom ekologicznym i zachowania życia ludzi na ziemi niezbędne jest kompetentne przygotowanie kadry kierowniczej przedsiębiorstw. Ponadto, uwzględniając cele zrównoważonego rozwoju, aktywnie zmieniają się sposoby produkcji: pojawiły się nowe metody zapewniania wzrostu gospodarczego przy minimalnym wyczerpaniu zasobów naturalnych; a biorąc pod uwagę neoindustrializację, dodatkowo konieczne jest szkolenie w zakresie przejścia od tradycyjnej produkcji z potencjalnym zagrożeniem ekologicznym do produkcji odpowiedzialnej ekologicznie.

Przedsiębiorstwa zarządzane przez takich kierowników nazywane są obiektami zagrożenia ekologicznego. Są to firmy, które w procesie prowadzenia działalności gospodarczej mogą wywierać negatywny wpływ na naturę i człowieka. Większość przedsiębiorstw, w zależności od rodzaju działalności, może być źródłem różnych zagrożeń dla poszczególnych elementów przyrody i dla środowiska naturalnego jako całości.

Pod pojęciem zagrożenia dla bezpieczeństwa ekologicznego rozumie się rodzaje działalności gospodarczej lub innej, które wywierają szkodliwy wpływ na środowisko i stanowią niebezpieczeństwo dla życia i zdrowia ludzi wskutek naruszenia wymogów bezpieczeństwa ekologicznego.

W Tabeli 2 przedstawiono rodzaje obiektów (przedsiębiorstw) stanowiących zagrożenie dla bezpieczeństwa ekologicznego oraz potencjalne skutki występujące w przypadku naruszenia wymogów ekologicznych.

Tabela 2 - Dopasowanie zagrożeń dla środowiska do obiektów działalności gospodarczej w zależności od stopnia ich niebezpieczeństwa

Na podstawie danych z tabeli możemy wyciągnąć wniosek, że obiekty zagrożenia ekologicznego stanowią zagrożenia o różnym stopniu niebezpieczeństwa dla natury i człowieka.

Dlatego dla kierowników każdego z przedsiębiorstw (obiektów) niezbędne jest ogólne przygotowanie w zakresie bezpieczeństwa ekologicznego, a w niektórych przypadkach (dla obiektów szczególnie niebezpiecznych) potrzebne jest dodatkowe lub specjalistyczne przygotowanie, a także certyfikacja (atestacja) kadry kierowniczej (Tabela 3).

Tabela 3 - Dopasowanie programów przygotowania kierowników przedsiębiorstw do obiektów zagrożenia ekologicznego

Zgodnie z wymogami art. 73 ustawy federalnej z dnia 10.01.2002 nr 7-FZ, kierownicy organizacji i specjaliści odpowiedzialni za podejmowanie decyzji przy prowadzeniu działalności gospodarczej i innej, która wywiera lub może wywierać negatywny wpływ na środowisko (dalej – specjaliści), muszą posiadać przygotowanie w zakresie ochrony środowiska i bezpieczeństwa ekologicznego.

W trakcie ogólnego przygotowania kierowników i specjalistów w celu zapewnienia bezpieczeństwa ekologicznego należy skoncentrować się na prawnych, ekonomicznych, technicznych i innych kwestiach ekologii, niezbędnych do wykonywania obowiązków przez kierownika. Program przygotowania zazwyczaj obejmuje następujące działy:

• ustawodawstwo Federacji Rosyjskiej w zakresie ochrony środowiska i bezpieczeństwa ekologicznego;
• rozwój gospodarczy a czynnik ekologiczny (ekonomia korzystania ze środowiska);
• kontrola i monitoring ekologiczny;
• zarządzanie i audyt ekologiczny;
• dokumentacja przedsiębiorstwa w zakresie bezpieczeństwa ekologicznego.

Co 3-5 lat kierownicy i specjaliści muszą przechodzić szkolenia podnoszące kwalifikacje w tym kierunku. Celem podnoszenia kwalifikacji jest aktualizacja wiedzy, zasad i praktyk zarządzania zgodnie ze zmieniającymi się wymogami prawnymi dotyczącymi zapewnienia bezpieczeństwa ekologicznego.