Analiza przyczyn wypadków przy pracy wykazała znaczący wpływ czynnika ludzkiego. Jedną z przyczyn przejawiania się czynnika ludzkiego jest nieadekwatna reakcja pracownika na ryzyko oraz ryzykowne zachowanie pracownika w środowisku produkcyjnym i podczas wykonywania operacji technologicznych. Nieadekwatność postrzegania ryzyka wiąże się z psychologicznymi cechami osobowości pracownika. Na ryzykowne zachowanie pracownika wpływają również relacje społeczno-psychologiczne w otoczeniu przedsiębiorstwa, najbliższym kręgu towarzyskim pracownika oraz relacje zawodowe w zespole firmy.
Rozważmy psychologiczne podstawy opracowania i wdrożenia w procesie przygotowania zawodowego skutecznego systemu zarządzania HSE w przedsiębiorstwie. Przeanalizowano istniejące podejścia psychologiczne do badania i rozwiązywania problemu bezpiecznej pracy. Wykazano ich znaczenie w opracowaniu nowoczesnego, perspektywicznego podejścia do tego zagadnienia. Podjęto próbę uzasadnienia konstruktywności podejścia systemowego opartego na koncepcji kultury organizacyjnej. Sformułowano założenie o konieczności opracowania tej modyfikacji podejścia systemowego z uwzględnieniem systemowo-ewolucyjnej koncepcji osobowości oraz teorii kulturowo-historycznej.
Konieczność analizy istniejących w psychologii podejść do badania i rozwiązywania problemu bezpieczeństwa pracy wynika z reformowania systemu zarządzania bezpieczeństwem w oparciu o nowe zasady, w szczególności: przejście od zasad reagowania na wypadki do działań ukierunkowanych na ich zapobieganie; oparcie na „koncepcji ryzyka akceptowalnego”; zastosowanie podejścia systemowego do reformowania sfery HSE. Ponadto opracowanie nowego podejścia psychologicznego do badania HSE i zapewnienia bezpieczeństwa pracy wynika z wdrażania innowacyjnych technologii IT w szkoleniu bezpiecznych zachowań na stanowisku pracy. Na początkowym etapie badany problem był rozwiązywany w oparciu o podejście oparte na wiedzy z zakresu fizjologii pracy i nielicznych danych psychologicznych o stanie osoby pracującej, i było ono ukierunkowane na profilaktykę stanów patologicznych powstających w procesie pracy. Konieczność takich badań psychofizjologicznych była podyktowana przyczynami ekonomicznymi: wypłatami składek ubezpieczeniowych w związku z urazami, występowaniem chorób spowodowanych rozwojem stanów patologicznych w miejscu pracy. W związku z tym kierownictwo przedsiębiorstw zostało zmuszone do rozpoczęcia badań mających na celu zapobieganie zmęczeniu, dystresowi i innym rodzajom zaburzeń stanu funkcjonalnego pracownika. Wynikiem tych badań było zastosowanie środków ochrony, wprowadzenie reżimu pracy i odpoczynku, tworzenie „pokoi odprężenia psychicznego” itp. Dalsze badania w psychologii bezpieczeństwa pracy, choć wykazały znaczenie dla praktyki opracowań wykonanych w ramach podejścia medyczno-psychologicznego, okazały się niewystarczające do zapewnienia pełnej ochrony pracy.
W psychologii bezpieczeństwa pracy pojawiają się nowe podejścia. W szczególności podejście psychotechniczne zaproponowane przez Hugo Münsterberga. Główną ideą tego podejścia jest to, że w odniesieniu do bezpieczeństwa pracy istnieją trwałe cechy indywidualno-psychologiczne pracownika, które warunkują jego skłonność do urazów i wypadków. Obszar praktycznego zastosowania tego podejścia ograniczał się do zawodowej selekcji psychologicznej. Nie negując znaczenia tego działania dla profilaktyki zachowań urazogennych, należy zauważyć jego ograniczone możliwości.
Począwszy od prac E. Mayo, w psychologii bezpieczeństwa pracy zaczyna rozwijać się podejście społeczno-psychologiczne, które wiąże wypadki przy pracy z zaburzonymi relacjami międzyludzkimi. Początkowo czynniki społeczno-psychologiczne wiązano z niekorzystnym klimatem społeczno-psychologicznym. W odniesieniu do bezpieczeństwa pracy klimat ten charakteryzował się normami grupowymi, które stały w sprzeczności z zasadami HSE na stanowisku pracy. Praktyczne zastosowanie klasycznego podejścia społeczno-psychologicznego sprowadzało się do propagowania zasad bezpieczeństwa w zakładzie pracy oraz opracowania systemu nagród i kar. Przy czym częściej stosowano sankcje za naruszenie zasad HSE niż nagrody za ich przestrzeganie. Warto zauważyć, że podejście to dało początek opracowaniu perspektywicznej w psychologii bezpieczeństwa pracy koncepcji kultury organizacyjnej.
Wraz z rozwojem szkolenia zawodowego kształtowało się podejście psychologiczno-pedagogiczne, które sprowadzało się do kształtowania wiedzy i umiejętności w celu wyeliminowania zachowań urazogennych i zagrożeń dla zdrowia pracownika. Główne ograniczenie tego podejścia wiąże się nie z samym kształtowaniem wiedzy o zasadach HSE czy nawet wypracowaniem umiejętności zachowania na podstawie tej wiedzy, lecz z motywacją do ich stosowania w miejscu pracy. Perspektywicznym kierunkiem doskonalenia podejścia psychologiczno-pedagogicznego jest opracowanie koncepcyjnych podstaw kształtowania bazy wartościowo-sensownej i motywacyjno-potrzebowej bezpiecznego typu osobowości.
Podsumowując, analiza istniejących podejść psychologicznych do rozwiązania problemu bezpiecznej pracy pozwala na wyciągnięcie wniosku o konieczności integracji omówionych podejść. Integracja ta jest osiągana na podstawie podejścia systemowego. Należy przy tym zgodzić się, że podejście systemowe zakłada uwzględnienie różnorodności wszystkich czynników o różnej jakości: ekonomicznych, społecznych, prawnych, organizacyjnych, narodowo-kulturowych i psychologicznych. Ważne jest opracowanie systemu zarządzania HSE w zakładzie pracy, a dokładniej jego doskonalenie.
Koniecznością staje się poszukiwanie podstaw koncepcyjnych dla zwiększenia efektywności funkcjonowania tego systemu zarządzania. Należy zauważyć, że nawet specjaliści в dziedzinie zarządzania kładą nacisk na wartości organizacji. Podkreślają oni przy tym, że mimo wymogów prawnych nakładających na pracodawcę odpowiedzialność za zapewnienie bezpiecznych warunków pracy, w realnej praktyce zarządzania osoba zarządzająca firmą nie zawsze odnosi się do bezpieczeństwa pracy z należytą motywacją. Tymczasem to właśnie od uznania przez kadrę zarządzającą bezpieczeństwa pracy za priorytetową wartość organizacyjną zależy przede wszystkim efektywność systemów zarządzania HSE w przedsiębiorstwach. Opierając się na tym wymogu, można założyć, że teoretyczną podstawą wdrożenia skutecznego systemu zarządzania HSE w procesie przygotowania zawodowego jest koncepcja kultury organizacyjnej, która jest szeroko stosowana w zarządzaniu, ale niewystarczająco wykorzystywana do opracowania wielopoziomowego systemu zarządzania bezpiecznym zachowaniem. Duże znaczenie kulturze bezpieczeństwa pracy przypisują psycholodzy zagraniczni. W naszym kraju spotyka się pojedyncze publikacje, w których kultura organizacyjna jest rozpatrywana jako podstawa systemu zarządzania HSE.
Wielu uważa, że opracowanie wielopoziomowego systemu zarządzania bezpiecznym zachowaniem i jego wdrożenie w procesie szkolenia zawodowego w oparciu o podejście systemowe z perspektywy kultury organizacyjnej powinno opierać się na systemowo-ewolucyjnej koncepcji osobowości oraz teorii kulturowo-historycznej L.S. Wygotskiego. Teoria kulturowo-historyczna L. S. Wygotskiego ujawnia specyficzne cechy rozwoju psychicznego istoty społecznej – człowieka, który rozwija się wszechstronnie dzięki interakcji czynników biologicznych i społecznych.