Phân tích nguyên nhân gây tai nạn lao động cho thấy yếu tố con người chiếm tỷ trọng đáng kể. Một trong những nguyên nhân dẫn đến biểu hiện của yếu tố con người là phản ứng không phù hợp của người lao động đối với rủi ro và hành vi rủi ro của họ trong môi trường sản xuất cũng như khi thực hiện các thao tác kỹ thuật. Sự nhận thức rủi ro không đầy đủ có liên quan đến các đặc điểm tâm lý cá nhân của người lao động. Ngoài ra, hành vi rủi ro còn bị ảnh hưởng bởi các mối quan hệ tâm lý xã hội trong cộng đồng doanh nghiệp, vòng kết nối giao tiếp gần gũi của người lao động và các mối quan hệ sản xuất trong tập thể doanh nghiệp.
Hãy cùng xem xét các cơ sở tâm lý để xây dựng và triển khai hệ thống quản lý HSE hiệu quả tại doanh nghiệp trong quá trình đào tạo chuyên môn. Các phương pháp tiếp cận tâm lý hiện nay trong việc nghiên cứu và giải quyết vấn đề an toàn lao động đã được phân tích. Tầm quan trọng của chúng trong việc phát triển một phương pháp tiếp cận hiện đại và triển vọng đối với vấn đề này cũng được chỉ rõ. Bài viết nỗ lực chứng minh tính xây dựng của phương pháp tiếp cận hệ thống dựa trên khái niệm văn hóa tổ chức. Giả thuyết về sự cần thiết phải phát triển biến thể này của phương pháp tiếp cận hệ thống, có tính đến khái niệm tiến hóa hệ thống về nhân cách và lý thuyết văn hóa - lịch sử, đã được đưa ra.
Việc phân tích các phương pháp tiếp cận hiện có trong tâm lý học để nghiên cứu và giải quyết vấn đề an toàn lao động là cần thiết do sự cải cách hệ thống quản lý an toàn dựa trên các nguyên tắc mới, cụ thể là: chuyển từ nguyên tắc ứng phó với tai nạn sang các hành động hướng tới phòng ngừa; dựa trên "khái niệm rủi ro chấp nhận được"; áp dụng phương pháp tiếp cận hệ thống để cải cách lĩnh vực HSE. Ngoài ra, việc phát triển một phương pháp tiếp cận tâm lý mới trong nghiên cứu và đảm bảo an toàn lao động còn do việc triển khai các công nghệ IT đổi mới trong đào tạo hành vi an toàn tại nơi làm việc. Ở giai đoạn đầu, vấn đề nghiên cứu được giải quyết dựa trên phương pháp tiếp cận dựa vào thông tin sinh lý lao động và một số ít dữ liệu tâm lý về trạng thái của người lao động, hướng tới phòng ngừa các trạng thái bệnh lý phát sinh trong quá trình làm việc. Nhu cầu về các nghiên cứu tâm sinh lý này xuất phát từ nguyên nhân kinh tế: chi trả phí bảo hiểm liên quan đến chấn thương, sự xuất hiện của các bệnh tật do sự phát triển của các trạng thái bệnh lý tại nơi làm việc. Do đó, ban lãnh đạo doanh nghiệp buộc phải bắt đầu các nghiên cứu nhằm ngăn ngừa mệt mỏi, căng thẳng và các dạng rối loạn trạng thái chức năng khác của người lao động. Kết quả của những nghiên cứu này là việc áp dụng các phương tiện bảo vệ, thiết lập chế độ làm việc và nghỉ ngơi, tạo ra các "phòng thư giãn tâm lý", v.v. Các nghiên cứu tiếp theo trong tâm lý học an toàn lao động, mặc dù đã cho thấy tầm quan trọng thực tiễn của các phát triển trong khuôn khổ tiếp cận y - tâm lý, nhưng chúng vẫn chưa đủ để đảm bảo công tác bảo hộ lao động toàn diện.
Trong tâm lý học an toàn lao động, các phương pháp tiếp cận mới đang xuất hiện. Cụ thể là phương pháp tiếp cận kỹ thuật tâm lý do Hugo Münsterberg đề xuất. Ý tưởng chính của phương pháp này là đối với an toàn lao động, tồn tại những phẩm chất tâm lý cá nhân ổn định của người lao động, những yếu tố quyết định xu hướng dễ bị chấn thương hoặc xảy ra tai nạn của họ. Phạm vi ứng dụng thực tế của phương pháp này bị giới hạn trong việc tuyển chọn tâm lý chuyên nghiệp. Tuy không phủ nhận tầm quan trọng của hoạt động này trong việc phòng ngừa hành vi nguy hiểm, chúng ta cũng cần lưu ý đến những hạn chế của nó.
Bắt đầu từ các công trình của Elton Mayo, phương pháp tiếp cận tâm lý xã hội trong tâm lý học an toàn lao động bắt đầu được phát triển, liên kết các tai nạn lao động với các mối quan hệ bị rạn nứt giữa con người. Ban đầu, các yếu tố tâm lý xã hội được liên kết với bầu không khí tâm lý xã hội không thuận lợi. Đối với an toàn lao động, bầu không khí này được đặc trưng bởi các chuẩn mực nhóm mâu thuẫn với các quy tắc HSE tại nơi làm việc. Kết quả thực tế của phương pháp tiếp cận tâm lý xã hội cổ điển chỉ dừng lại ở việc tuyên truyền các quy tắc an toàn trong sản xuất và xây dựng hệ thống khen thưởng, kỷ luật. Trong đó, các hình thức xử phạt vi phạm quy tắc HSE thường được sử dụng nhiều hơn là khen thưởng cho việc tuân thủ. Cần lưu ý rằng phương pháp này đã đặt nền móng cho việc phát triển khái niệm văn hóa tổ chức đầy triển vọng trong tâm lý học an toàn lao động.
Cùng với sự phát triển của đào tạo chuyên môn, phương pháp tiếp cận tâm lý - sư phạm đã hình thành, tập trung vào việc xây dựng kiến thức và kỹ năng để loại bỏ hành vi nguy hiểm và các mối đe dọa đối với sức khỏe người lao động. Hạn chế chính của phương pháp này không nằm ở việc hình thành kiến thức về các quy tắc HSE hay thậm chí là rèn luyện kỹ năng hành vi dựa trên kiến thức đó, mà nằm ở động lực áp dụng chúng tại nơi làm việc. Một hướng đi triển vọng để hoàn thiện phương pháp tiếp cận tâm lý - sư phạm là phát triển các cơ sở khái niệm để hình thành nền tảng giá trị - ý nghĩa và động lực - nhu cầu của một loại hình nhân cách an toàn.
Như vậy, việc phân tích các phương pháp tiếp cận tâm lý hiện có để giải quyết vấn đề an toàn lao động cho phép đi đến kết luận về sự cần thiết phải tích hợp các phương pháp đã xem xét. Sự tích hợp này đạt được dựa trên phương pháp tiếp cận hệ thống. Hơn nữa, cần đồng ý rằng phương pháp tiếp cận hệ thống đòi hỏi phải tính đến sự đa dạng của tất cả các yếu tố có tính chất khác nhau: kinh tế, xã hội, pháp lý, tổ chức, văn hóa dân tộc và tâm lý. Việc xây dựng hệ thống quản lý HSE (HSEMS) trong sản xuất, hay chính xác hơn là hoàn thiện nó, đóng vai trò quan trọng.
Việc tìm kiếm các cơ sở khái niệm để nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống quản lý này trở thành một tất yếu. Cần lưu ý rằng ngay cả các chuyên gia trong lĩnh vực quản lý cũng nhấn mạnh vào các giá trị của tổ chức. Đồng thời, họ nhấn mạnh rằng bất chấp các yêu cầu của pháp luật quy định trách nhiệm đảm bảo điều kiện lao động an toàn cho người sử dụng lao động, trong thực tế quản lý, người đứng đầu công ty thường không có động lực đúng mức đối với an toàn lao động. Trong khi đó, hiệu quả của HSEMS tại các doanh nghiệp phụ thuộc trước hết vào việc người đứng đầu công nhận an toàn lao động là một giá trị tổ chức ưu tiên hàng đầu. Từ yêu cầu này, có thể giả định rằng cơ sở lý thuyết để triển khai HSEMS hiệu quả trong quá trình đào tạo chuyên môn là khái niệm văn hóa tổ chức, vốn được sử dụng rộng rãi trong quản lý nhưng chưa được áp dụng đầy đủ để phát triển hệ thống quản lý hành vi an toàn đa cấp. Các nhà tâm lý học nước ngoài rất coi trọng văn hóa an toàn lao động. Ở nước ta, có thể tìm thấy một số ấn phẩm riêng lẻ coi văn hóa tổ chức là nền tảng của HSEMS.
Nhiều người tin rằng việc phát triển hệ thống quản lý hành vi an toàn đa cấp và triển khai nó trong quá trình đào tạo chuyên môn dựa trên phương pháp tiếp cận hệ thống từ góc độ văn hóa tổ chức phải dựa trên khái niệm tiến hóa hệ thống về nhân cách và lý thuyết văn hóa - lịch sử của L.S. Vygotsky. Lý thuyết văn hóa - lịch sử của L.S. Vygotsky tiết lộ những đặc điểm cụ thể trong sự phát triển tâm lý của con người như một thực thể xã hội – người phát triển toàn diện nhờ sự tương tác giữa các yếu tố sinh học và xã hội.