W ostatnich latach obserwuje się proces zastępowania jednego z podstawowych pojęć w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy – „niebezpiecznych i szkodliwych czynników produkcyjnych” – terminem „ryzyko zawodowe”, który jest szerzej stosowany w praktyce światowej. Porozmawiajmy o perspektywach zastosowania oceny ryzyka w HSE.
W ostatnich latach obserwuje się proces zastępowania jednego z podstawowych pojęć w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy – „niebezpiecznych i szkodliwych czynników produkcyjnych” – terminem „ryzyko zawodowe”, który jest szerzej stosowany w praktyce światowej.
Zgodnie z Kodeksem Pracy Federacji Rosyjskiej, przez szkodliwy czynnik produkcyjny rozumie się czynnik produkcyjny, którego oddziaływanie na pracownika może prowadzić do jego choroby. Niebezpieczny czynnik produkcyjny - czynnik produkcyjny, którego oddziaływanie na pracownika może prowadzić do jego urazu. Podział czynników produkcyjnych na szkodliwe i niebezpieczne ukształtował się historycznie w naszym kraju jeszcze w okresie przedwojennym. Tymczasem w społeczności międzynarodowej zamiast tych terminów stosuje się termin „zagrożenie”.
Przez zagrożenie rozumie się czynniki, charakterystyki lub zjawiska powstające w procesie pracy, które mogą zaszkodzić zdrowiu pracowników. Definicja ta została po raz pierwszy sformułowana w brytyjskiej normie BS 8800:1996 Guide to occupational health and safety management systems, poświęconej systemom zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Następnie dodano do niej definicję ryzyka zawodowego, która brzmi następująco: „Ryzyko – to połączenie prawdopodobieństwa wystąpienia szkody spowodowanej stanem zagrożenia oraz możliwej wielkości tej szkody”. Ryzyko jest miarą zagrożenia.
Przyjęcie w 2002 roku ustawy federalnej z dnia 27.12.2002 nr 184-FZ „O regulacji technicznej” usankcjonowało definicję ryzyka w Rosji. W sformułowaniu wspomnianej ustawy brzmi ona następująco: „Ryzyko – prawdopodobieństwo wyrządzenia szkody na życiu lub zdrowiu obywateli, mieniu osób fizycznych lub prawnych, mieniu państwowym lub komunalnym, środowisku naturalnym, życiu lub zdrowiu zwierząt i roślin, z uwzględnieniem dotkliwości tej szkody”. Nietrudno zauważyć, że definicja ta zawiera dwa komponenty – prawdopodobieństwo i dotkliwość wyrządzonej szkody. Istotnie odróżnia to pojęcie ryzyka od pojęć szkodliwego i niebezpiecznego czynnika produkcyjnego. W 2009 roku przyjęto krajową normę Federacji Rosyjskiej GOST R 12.0.010-2009 „SSBT. Systemy zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Identyfikacja zagrożeń i ocena ryzyka”. Norma zawiera następujące podstawowe definicje.
Zagrożenie – czynnik środowiska i procesu pracy, który może być przyczyną urazu, ostrej choroby lub nagłego, gwałtownego pogorszenia stanu zdrowia. W zależności od charakterystyki ilościowej i czasu trwania działania poszczególnych czynników środowiska pracy, mogą one stać się niebezpieczne.
Ryzyko – połączenie (iloczyn) prawdopodobieństwa (lub częstotliwości) wystąpienia szkody oraz dotkliwości tej szkody.
Szkoda – wyrządzenie obrażeń fizycznych lub innej szkody na zdrowiu ludzi, mieniu lub środowisku naturalnym.
Od 2004 roku obowiązuje dokument normatywny poświęcony higienicznej ocenie ryzyka zawodowego. Jest to R 2.2.1766-03 „Wytyczne dotyczące oceny ryzyka zawodowego dla zdrowia pracowników. Podstawy organizacyjno-metodyczne, zasady i kryteria oceny”. Dokument ten przewiduje stosowanie następujących terminów:
Bezpieczeństwo – brak niedopuszczalnego ryzyka.
Ryzyko – połączenie prawdopodobieństwa wystąpienia szkody i dotkliwości tej szkody.
Szkoda – wyrządzenie obrażeń fizycznych lub szkody na zdrowiu ludzi, mieniu lub środowisku naturalnym.
Zagrożenie – potencjalne źródło powstania szkody. Porównanie przytoczonych terminów pokazuje, że są one bardzo podobne i nie wykluczają się wzajemnie.
W przypadku braku lub niewystarczającej ilości danych statystycznych o ryzyku w organizacji, a w szczególności na stanowisku pracy, przy rozwiązywaniu zadania zarządzania ryzykiem należy:
Dokument higieniczny R 2.2.1766-03 „Wytyczne dotyczące oceny ryzyka zawodowego dla zdrowia pracowników. Podstawy organizacyjno-metodyczne, zasady i kryteria oceny” traktuje identyfikację zagrożeń, ocenę i zarządzanie ryzykiem w podobny sposób (tabela 1). Podstawą oceny ryzyka są tutaj wyniki oceny stanowisk pracy według „Wytycznych dotyczących higienicznej oceny czynników środowiska pracy i procesu pracy. Kryteria i klasyfikacja warunków pracy” R 2.2.2006-05. Wyniki te są klasyfikowane jako optymalne, dopuszczalne, szkodliwe i ekstremalne warunki pracy. Im wyższa klasa warunków pracy, tym wyższe ryzyko zawodowe. Istotnym ograniczeniem stosowania kryteriów higienicznych (zarówno R 2.2.2006-05, jak i R 2.2.1766-03) do określania kategorii ryzyka jest brak możliwości uwzględnienia prawdopodobieństwa odniesienia urazów.
Tabela 1
Klasy warunków pracy, kategorie ryzyka zawodowego i pilność środków profilaktycznych według R 2.2.1766-03
| Klasa warunków pracy wg wytycznych R2.2.1766-03 | Indeks chorób zawodowych (Icz) | Kategoria ryzyka zawodowego | Pilność działań w celu zmniejszenia ryzyka |
| Optymalna - 1 | - | Ryzyko nie występuje | Działania nie są wymagane |
| Dopuszczalna - 2 | <0,05 | Ryzyko pomijalne (akceptowalne) | Działania nie są wymagane, ale osoby wrażliwe wymagają dodatkowej ochrony* |
| Szkodliwa – 3.1 | 0,05 – 0,11 | Małe (umiarkowane) ryzyko | Wymagane działania w celu zmniejszenia ryzyka |
| Szkodliwa – 3.2 | 0,12 – 0,24 | Średnie (istotne) ryzyko | Wymagane działania w celu zmniejszenia ryzyka w określonych terminach |
| Szkodliwa – 3.3 | 0,25 – 0,49 | Wysokie (nieakceptowalne) ryzyko | Wymagane niezwłoczne działania w celu zmniejszenia ryzyka |
| Szkodliwa – 3.4 | 0,5 – 1,0 | Bardzo wysokie (nieakceptowalne) ryzyko | Prac nie wolno rozpoczynać ani kontynuować do czasu zmniejszenia ryzyka |
| Niebezpieczna (ekstremalna) | > 1,0 | Ryzyko ekstremalnie wysokie i ryzyko dla życia, właściwe dla danego zawodu | Prace powinny być prowadzone wyłącznie według specjalnych regulaminów |
| *Do grup wrażliwych pracowników zalicza się osoby nieletnie, kobiety w ciąży, matki karmiące, osoby niepełnosprawne | |||
Zasady zarządzania ryzykiem zawodowym. Przy wyborze zestawu środków zarządzania ryzykiem, zgodnie z zaleceniami Międzynarodowej Organizacji Pracy, należy kierować się następującymi priorytetami:
Porównanie tradycyjnych metod oceny warunków pracy z oceną ryzyka zawodowego przedstawiono w tabeli 2.
Z tabeli wynika, że między pojęciami niebezpiecznych i szkodliwych czynników produkcyjnych a czynnikami ryzyka jest wiele podobieństw, przede wszystkim ich klasyfikacja. Za zasadnicze różnice można uznać koncepcję zerowego ryzyka przy formułowaniu NDS i NDN szkodliwych i niebezpiecznych czynników produkcyjnych, koncepcję ryzyka akceptowalnego oraz konieczność i możliwość zarządzania ryzykiem zawodowym. Dodatkowe różnice to uwzględnienie niebezpieczeństwa odniesienia urazów przy zarządzaniu ryzykiem oraz możliwość zarządzania ryzykiem opartym na czynnikach, które nie mają wartości dopuszczalnych (NDN, NDS).
Tabela 2
Porównanie tradycyjnych metod oceny warunków pracy z oceną ryzyka zawodowego
| Szkodliwy czynnik produkcyjny | Niebezpieczny czynnik produkcyjny | Ryzyko zawodowe | |
| Definicja | Ograniczona do tego, co może wywołać chorobę. Ma charakter deterministyczny | Ograniczona do tego, co może wywołać uraz. Ma charakter deterministyczny | Opiera się na pojęciu zagrożenia, obejmującego niebezpieczeństwo wystąpienia zarówno choroby, jak i urazu. Ma charakter probabilistyczny. Obejmuje uwzględnienie dotkliwości skutków |
| Klasyfikacja | Obejmuje chemiczne, biologiczne, psychofizjologiczne szkodliwe czynniki produkcyjne | Obejmuje chemiczne, biologiczne, psychofizjologiczne szkodliwe czynniki produkcyjne | Obejmuje chemiczne, biologiczne, psychofizjologiczne czynniki ryzyka zawodowego. Niektóre wytyczne przewidują uwzględnienie czynników ergonomicznych i psychologicznych |
| Możliwość oznaczenia ilościowego | Istnieje, ponieważ dla wszystkich opracowano standardowe metody oznaczania ilościowego | Możliwa dla czynników posiadających NDS i NDN. Dla czynników nieposiadających NDS i NDN – niemożliwa | Oznaczenie ilościowe jest możliwe przy użyciu różnych metod, w tym dla czynników ryzyka nieposiadających NDS i NDN |
| Określenie akceptowalnego poziomu oddziaływania | Pojęcie ryzyka akceptowalnego nie jest stosowane. Stosuje się NDS i NDN oparte na koncepcji zerowego ryzyka | Pojęcie ryzyka akceptowalnego nie jest stosowane. Stosuje się NDS i NDN oparte na koncepcji zerowego ryzyka | Stosuje się pojęcie ryzyka akceptowalnego. Przyjmuje się, że ryzyko zerowe jest możliwe |
| Zarządzanie czynnikami | Koncepcja zerowego ryzyka nie przewiduje zarządzania czynnikiem | Koncepcja zerowego ryzyka nie przewiduje zarządzania czynnikiem | Przewidziano zarządzanie ryzykiem zawodowym |