Zbiornik retencyjny – obiekt wodny czy budowla hydrotechniczna?

Wiele elektrowni cieplnych w Federacji Rosyjskiej, w celu chłodzenia urządzeń podstawowych, pobiera wodę ze zbiorników retencyjnych utworzonych poprzez wzniesienie zapór ochronnych. Po zakończeniu cyklu produkcyjnego chłodzenia woda jest odprowadzana z powrotem do zbiornika. Pojawia się pytanie – jaki status ma zbiornik retencyjny: obiektu wodnego czy budowli hydrotechnicznej?

Główne cechy obiektu wodnego

Po pierwsze, zgodnie z art. 1 pkt 4 Kodeksu Wodnego FR [1], obiekt wodny to naturalny lub sztuczny zbiornik wodny, ciek wodny lub inny obiekt, w którym stałe lub okresowe gromadzenie się wód ma charakterystyczne formy i cechy reżimu wodnego.
Przy czym reżim wodny to zmiana poziomu, przepływu i objętości wody w obiekcie wodnym w czasie (art. 1 pkt 5 Kodeksu Wodnego FR).
Zgodnie z art. 5 ust. 2 pkt 3 Kodeksu Wodnego FR do powierzchniowych obiektów wodnych zalicza się między innymi zbiorniki wodne (jeziora, stawy, zalane wyrobiska, zbiorniki retencyjne).

Zgodnie z art. 1 Ustawy Federalnej „O ochronie środowiska” [2]:

• środowisko – ogół komponentów środowiska naturalnego, obiektów naturalnych i naturalno-antropogenicznych, a także obiektów antropogenicznych;
• komponenty środowiska naturalnego – ziemia, wnętrze ziemi, gleby, wody powierzchniowe i podziemne, powietrze atmosferyczne, świat roślinny, zwierzęcy oraz inne organizmy, a także warstwa ozonowa atmosfery i przestrzeń okołoziemska, które wspólnie zapewniają korzystne warunki do istnienia życia na Ziemi.

Zatem zbiorniki wodne (stawy i zbiorniki retencyjne) jako obiekty wodne, będące skupiskami wód powierzchniowych, są również komponentami środowiska naturalnego.

Jak wskazano w art. 11 ust. 2 pkt 1 Kodeksu Wodnego FR, prawo do korzystania z powierzchniowych obiektów wodnych w celu poboru (wycofania) zasobów wodnych z obiektów wodnych nabywa się na podstawie umów o użytkowanie wód.

Zgodnie z art. 11 ust. 3 pkt 2 Kodeksu Wodnego FR, w celu odprowadzania ścieków obiekty wodne są udostępniane do użytkowania na podstawie decyzji o udostępnieniu obiektów wodnych do użytkowania.

Po drugie, zgodnie z normą GOST 19179-73 [3]:

• zbiornik wodny – obiekt wodny w zagłębieniu lądu, charakteryzujący się spowolnionym ruchem wody lub jego całkowitym brakiem. Rozróżnia się zbiorniki naturalne, będące naturalnymi skupiskami wody w zagłębieniach terenu, oraz zbiorniki sztuczne – specjalnie utworzone skupiska wody w sztucznych lub naturalnych zagłębieniach powierzchni ziemi (pkt 18);
• jezioro – naturalny zbiornik wodny o spowolnionej wymianie wody (pkt 176);
• zbiornik retencyjny – sztuczny zbiornik wodny utworzony przez budowlę piętrzącą na cieku wodnym w celu magazynowania wody i regulacji odpływu (pkt 177);
• staw – płytki zbiornik retencyjny o powierzchni nieprzekraczającej 1 km2 (pkt 178);
• staw kopany – mały sztuczny zbiornik wodny w specjalnie wykopanym zagłębieniu na powierzchni ziemi, przeznaczony do gromadzenia i przechowywania wody do różnych celów gospodarczych (pkt 179).

Przy czym zgodnie z art. 8 ust. 1 Kodeksu Wodnego FR obiekty wodne stanowią własność Federacji Rosyjskiej (własność federalną), z wyjątkiem przypadków określonych w ust. 2 tego artykułu.

W art. 8 ust. 2 Kodeksu Wodnego FR wskazano, że staw lub zalane wyrobisko, znajdujące się w granicach działki należącej na prawie własności do podmiotu FR, jednostki samorządu terytorialnego, osoby fizycznej lub prawnej, stanowią odpowiednio własność podmiotu FR, jednostki samorządu terytorialnego, osoby fizycznej lub prawnej, chyba że ustawy federalne stanowią inaczej.

W art. 11 ust. 2 i 3 Kodeksu Wodnego FR przewidziano, że udostępnienie do użytkowania na podstawie umów o użytkowanie wód lub decyzji o udostępnieniu obiektu wodnego do użytkowania jest przewidziane wyłącznie w odniesieniu do obiektów wodnych stanowiących własność federalną, własność podmiotów FR lub jednostek samorządu terytorialnego.

Zgodnie z art. 1 Kodeksu Wodnego FR użytkownik wody to osoba, której przyznano prawo do korzystania z obiektu wodnego.
Zatem jeśli obiekt wodny (staw lub zalane wyrobisko) znajduje się na gruntach własnych osoby prawnej, możliwe jest przedstawienie uzasadnienia, że dany obiekt wodny jest własnością osoby prawnej, która w związku z tym nie ma obowiązku uzyskiwania prawa do użytkowania tego obiektu wodnego na podstawie decyzji lub umowy i nie jest uznawana za użytkownika wody.
Jednocześnie takie obiekty wodne jak zbiorniki retencyjne nie należą do obiektów wodnych, które mogą stanowić własność osób prawnych, będąc wyłącznie obiektami wodnymi stanowiącymi własność federalną.

Po trzecie, zgodnie z art. 31 ust. 1 Kodeksu Wodnego FR, państwowy rejestr wodny (GWR) stanowi usystematyzowany zbiór udokumentowanych informacji o obiektach wodnych stanowiących własność federalną, własność podmiotów FR, własność jednostek samorządu terytorialnego, własność osób fizycznych i prawnych, o ich wykorzystaniu, o dorzeczach i obszarach dorzeczy.

Podsumowując, jeśli dane o wykorzystywanym zbiorniku retencyjnym znajdują się w GWR, udowodnienie organowi regulacyjnemu, że zbiornik wykorzystywany przez przedsiębiorstwo nie jest obiektem wodnym, jest praktycznie niemożliwe.

Status budowli hydrotechnicznej

Na podstawie art. 3 Ustawy Federalnej „O bezpieczeństwie budowli hydrotechnicznych” [4], GTS – zapory, budynki elektrowni wodnych, budowle upustowe, spustowe i wylotowe, tunele, kanały, stacje pomp, śluzy żeglowny, podnośnie statków; budowle przeznaczone do ochrony przed powodziami, niszczeniem brzegów i dna zbiorników oraz rzek; budowle (wały) odgradzające składowiska płynnych odpadów przemysłowych i rolniczych; urządzenia chroniące kanały przed rozmywaniem, a także inne budowle, budynki, urządzenia i inne obiekty przeznaczone do wykorzystania zasobów wodnych i zapobiegania negatywnemu oddziaływaniu wód i odpadów płynnych, z wyjątkiem obiektów scentralizowanych systemów zaopatrzenia w wodę ciepłą, zaopatrzenia w wodę zimną i (lub) odprowadzania ścieków, o których mowa w Ustawie Federalnej „O zaopatrzeniu w wodę i odprowadzaniu ścieków” [5].

Budowlą jest wynik budowy stanowiący przestrzenny, płaski lub liniowy system budowlany, posiadający część naziemną, nadziemną i (lub) podziemną, składający się z konstrukcji nośnych, a w niektórych przypadkach również osłonowych, przeznaczony do wykonywania procesów produkcyjnych różnego rodzaju, przechowywania produktów, tymczasowego przebywania ludzi, przemieszczania ludzi i ładunków (art. 2 ust. 2 pkt 23 Ustawy Federalnej „Regulamin techniczny dotyczący bezpieczeństwa budynków i budowli” [6]).

Wcześniej, zgodnie z pkt 2.4 Instrukcji dotyczącej sposobu prowadzenia monitoringu bezpieczeństwa GTS [7], do obiektów monitoringu bezpieczeństwa zaliczano przemysłowe GTS, w tym zbiorniki wód technicznych, zbiorniki technologiczne, obejmujące:

• namywane i sypane wały ochronne i piętrzące oraz zapory;
• grunty podłoża GTS w strefie oddziaływania;
• systemy hydrotransportu i obiegu zamkniętego wody, w tym osadniki;
• podstawowe urządzenia technologiczne;
• budowle ochrony środowiska przeznaczone do zapobiegania szkodliwemu wpływowi zbiornika.

Jednakże wspomniana Instrukcja z dniem 01.01.2021 r. utraciła moc na podstawie rozporządzenia Rządu FR nr 1086 [8].
Obecnie brak jest jakichkolwiek innych aktów prawnych wskazujących na zaliczenie technologicznych zbiorników retencyjnych do GTS, w tym systemów obiegu zamkniętego wody.

Zatem w chwili obecnej niezwykle trudno jest udowodnią organowi regulacyjnemu zaliczenie zbiornika retencyjnego do GTS.

Wniosek: obecne uregulowania prawno-administracyjne zaliczają większość zbiorników retencyjnych eksploatowanych przez elektrownie cieplne do obiektów wodnych, w związku z czym mają do nich zastosowanie wymogi Kodeksu Wodnego FR.

[1] Kodeks Wodny FR z dnia 03.06.2006 r. nr 74-FZ
[2] Ustawa Federalna z dnia 10.01.2002 r. nr 7-FZ „O ochronie środowiska”

[3] GOST 19179-73 „Hydrologia lądowa. Terminy i definicje”, zatwierdzona rozporządzeniem Państwowego Komitetu Standardów Rady Ministrów ZSRR z dnia 29 października 1973 r. nr 2394.

[4] Ustawa Federalna z dnia 21.07.1997 r. nr 117-FZ „O bezpieczeństwie budowli hydrotechnicznych”
[5] Ustawa Federalna z dnia 07.12.2011 r. nr 416-FZ „O zaopatrzeniu w wodę i odprowadzaniu ścieków”
[6] Ustawa Federalna z dnia 30 grudnia 2009 r. nr 384-FZ „Regulamin techniczny dotyczący bezpieczeństwa budynków i budowli”

[7] Instrukcja dotycząca sposobu prowadzenia monitoringu bezpieczeństwa budowli hydrotechnicznych przedsiębiorstw i organizacji podlegających organom Gosgortiechnadzoru Rosji, zatwierdzona rozporządzeniem Gosgortiechnadzoru Rosji z dnia 12.01.1998 r. nr 2 (utraciła moc).
[8] Rozporządzenie Rządu FR z dnia 22.07.2020 r. nr 1086 „W sprawie uznania za nieważne niektórych aktów oraz poszczególnych przepisów niektórych aktów Rządu Federacji Rosyjskiej...”.