Pamiętacie piramidę wypadków Herberta Heinricha? Dotyczy ona stosunku liczby niebezpiecznych zachowań do liczby urazów o różnym stopniu ciężkości, aż po wypadki śmiertelne. U podstawy piramidy leżą niezliczone niebezpieczne zachowania, które możemy podejmować nie do końca świadomie zarówno w pracy, jak i w życiu codziennym.
Dlaczego pracownicy w zakładach produkcyjnych dopuszczają się niebezpiecznych zachowań? Badacze wyróżniają cztery grupy przyczyn:
A. Niekompetencja lub „Nie umie” – oznacza to, że pracownik nie posiada wiedzy niezbędnej do danej pracy; nie opanował odpowiednich umiejętności, metod, technik czy sposobów. Mowa tu o błędach – niezamierzonych naruszeniach wynikających z nieznajomości sekwencji operacji, braku umiejętności prawidłowego diagnozowania pojawiających się nieprawidłowości i sytuacji niebezpiecznych, a także braku wypracowanych do automatyzmu nawyków i działań w sytuacji zagrożenia.
B. Motywacja lub „Nie chce” – oznacza to, że pracownik potrafi wykonywać daną pracę (operację) jakościowo i bezpiecznie, jednak nie ma chęci przestrzegania wymogów bezpieczeństwa, inaczej mówiąc – brakuje mu motywacji, nie wykształcił psychologicznego nastawienia na przestrzeganie tych wymogów. Pracownik może tak postępować z chęci oszczędzania sił, ponieważ przyzwyczaił się do niebezpieczeństwa, nie uważa niebezpiecznego sprzętu za taki, lub z powodu bezkarności i negatywnego stosunku do bezpieczeństwa w zespole (aby się nie wyróżniać). Tu mieści się również skłonność do ryzyka i przecenianie własnego doświadczenia.
C. Stan lub „Nie może” – oznacza to, że pracownik znajduje się w takim stanie fizycznym lub psychicznym, że mimo umiejętności i chęci dopuszcza się niebezpiecznego zachowania.
D. Środowisko lub „Brak zasobów”. Pracownik nie wykonuje nakazanej czynności z powodu niezapewnienia mu niezbędnych do bezpiecznej pracy narzędzi, ŚOI, materiałów, urządzeń, informacji itp.
Pierwsze trzy grupy przyczyn (A, B, C) wynikają z indywidualnych i osobowościowych cech (właściwości) pracownika. Przyczyny te przywykliśmy nazywać czynnikiem ludzkim. Czwarta grupa przyczyn (D) jest czynnikiem zewnętrznym w stosunku do pracownika, inaczej mówiąc – jest to środowisko produkcyjne, w którym odbywa się działalność pracownika.
A teraz przyjrzyjmy się pojęciu „bezpiecznej pracy”. Bezpieczna praca to działalność, w której zapewnione są bezpieczne warunki pracy, pracownik działa celowo i bezpiecznie zarówno podczas wykonywania operacji roboczych, jak i w sytuacjach niebezpiecznych, a stan fizyczny i psychiczny pracownika odpowiada normie.
Rozważyliśmy cztery grupy przyczyn niebezpiecznych zachowań pracowników:
1) nie umie; 2) nie chce; 3) nie może; 4) brak zasobów.
Oczywiste jest, że dla bezpiecznej pracy przyczyny te muszą zostać wyeliminowane. Wówczas formułę niezbędnych i wystarczających warunków dla bezpiecznej pracy pracownika można przedstawić w następującej postaci:
Bezpieczna praca pracownika = Umie + Chce + Może + Ma zapewnione zasoby.
To znaczy: posiada wiedzę zawodową i włada umiejętnościami, metodami, technikami i sposobami odpowiednimi dla zawodu (stanowiska, wykonywanej pracy). Ma wypracowane psychologiczne nastawienie na spełnianie wymogów bezpieczeństwa i ukształtowaną pozytywną motywację (robię to po to, aby zachować swoje zdrowie i życie). Jest zdolny fizycznie i w odpowiednim stanie psychicznym. Ma zapewnione zasoby, co oznacza, że sanitarno-higieniczne oraz materialno-techniczne warunki pracy odpowiadają wymogom HSE.
Z każdą z rozważanych przyczyn niebezpiecznych zachowań można i należy pracować. Aby zrozumieć, jak można zmieniać zachowanie, należy w określony sposób (poprzez dialogi, szkolenia, komunikację) wpływać na przyczynę niebezpiecznego zachowania.
Na przykład tak:
| Nie umie | uczyć wiedzy i umiejętności |
| trenować | |
| prowadzić staże | |
| instruować | |
| sprawdzać, kontrolować zachowanie (BBS) | |
| Nie chce | sprawdzać, kontrolować zachowanie (BBS) |
| kształtować „właściwe” postawy HSE | |
| stymulować | |
| motywować | |
| badać skłonność do ryzyka | |
| Nie może | badać predyspozycje do niebezpiecznych zachowań |
| przeprowadzać badania lekarskie | |
| prowadzić działania leczniczo-profilaktyczne i rehabilitacyjne | |
| Brak zasobów | zapewniać niezbędne narzędzia i sprzęt |
| organizować niezbędne wyposażenie stanowiska pracy (zgodnie z wymogami) | |
| usprawnić przepływ informacji, zapewnić informacje o zagrożeniach w pracy itp. |
Przy tym ważne jest prawidłowe określenie grupy przyczyn, przez którą konkretny pracownik dopuszcza się systematycznych niebezpiecznych zachowań. I skierowanie wysiłków na wyeliminowanie tej przyczyny. Jeśli mowa o systemowych niebezpiecznych zachowaniach (na przykład w jednostce strukturalnej), najpierw analizujemy, co jest przyczyną powtarżających się niebezpiecznych zachowań u grupy pracowników i pracujemy kompleksowo, koncentrując się na tej przyczynie.