Bạn có nhớ mô hình kim tự tháp tai nạn của Herbert Heinrich không? Nó nói về mối tương quan giữa số lượng các hành vi nguy hiểm và số lượng các vụ tai nạn với mức độ nghiêm trọng khác nhau, cho đến cả trường hợp tử vong. Nền tảng của kim tự tháp là vô số các hành vi nguy hiểm mà chúng ta có thể thực hiện một cách không hoàn toàn có ý thức cả trong công việc lẫn trong đời sống hàng ngày.
Tại sao nhân viên trong sản xuất lại để xảy ra các hành vi nguy hiểm? Các nhà nghiên cứu chia thành bốn nhóm nguyên nhân:
A. Thiếu năng lực hoặc "Không biết làm" - điều này có nghĩa là người lao động không nắm vững kiến thức cần thiết cho công việc đó; không làm chủ được các kỹ năng, phương pháp, kỹ thuật hoặc cách thức tương ứng. Ở đây chúng ta đang nói về những sai sót – những vi phạm không cố ý do không biết trình tự vận hành, không có khả năng chẩn đoán chính xác các lỗi phát sinh và tình huống nguy hiểm, thiếu các kỹ năng và hành động được rèn luyện đến mức thuần thục trong tình huống nguy hiểm.
B. Động lực hoặc "Không muốn làm", tức là người lao động biết cách thực hiện công việc (thao tác) đó một cách chất lượng và an toàn, tuy nhiên họ không có mong muốn tuân thủ các yêu cầu an toàn, nói cách khác là không có động lực, chưa hình thành thái độ tâm lý đối với việc tuân thủ các yêu cầu này. Người lao động có thể làm điều này để tiết kiệm sức lực, vì họ đã quen với sự nguy hiểm, không coi thiết bị nguy hiểm là nguy hiểm, hoặc do sự thiếu kỷ luật và thái độ tiêu cực đối với an toàn trong tập thể (để không bị lạc lõng). Tại đây cũng bao gồm xu hướng chấp nhận rủi ro, đánh giá quá cao kinh nghiệm của bản thân.
V. Trạng thái hoặc "Không thể làm" - điều này có nghĩa là người lao động đang ở trong tình trạng thể chất hoặc tâm lý khiến họ, mặc dù có kỹ năng và mong muốn, vẫn thực hiện hành vi nguy hiểm.
G. Môi trường hoặc "Không được cung cấp đầy đủ". Người lao động không thực hiện hành động theo quy định do không được cung cấp các công cụ, thiết bị bảo hộ cá nhân (PPE), vật liệu, thiết bị, thông tin, v.v. cần thiết để làm việc an toàn.
Ba nhóm nguyên nhân đầu tiên (A, B, V) là do các đặc điểm (phẩm chất) cá nhân của người lao động. Chúng ta thường gọi những nguyên nhân này là yếu tố con người. Nhóm nguyên nhân thứ tư (G) là yếu tố bên ngoài đối với người lao động, nói cách khác – đó là môi trường sản xuất nơi diễn ra hoạt động của người lao động.
Bây giờ chúng ta hãy cùng tìm hiểu khái niệm "lao động an toàn". Lao động an toàn là hoạt động mà trong đó các điều kiện lao động an toàn được đảm bảo, người lao động hành động một cách hợp lý và an toàn cả khi thực hiện các thao tác công việc lẫn khi phát sinh tình huống nguy hiểm, trạng thái thể chất và tâm lý của người lao động ở mức bình thường.
Chúng ta đã xem xét bốn nhóm nguyên nhân gây ra hành vi nguy hiểm của người lao động:
1) không biết làm; 2) không muốn làm; 3) không thể làm; 4) không được cung cấp đầy đủ.
Rõ ràng là để lao động an toàn, những nguyên nhân này phải được loại bỏ. Khi đó, công thức cho các điều kiện cần và đủ để người lao động làm việc an toàn có thể được trình bày như sau:
Lao động an toàn của nhân viên = Biết làm + Muốn làm + Có thể làm + Được cung cấp đầy đủ.
Nghĩa là: người lao động sở hữu kiến thức chuyên môn và nắm vững các kỹ năng, phương pháp, kỹ thuật, cách thức tương ứng với nghề nghiệp (vị trí, công việc đang thực hiện). Họ đã hình thành thái độ tâm lý để thực hiện các yêu cầu an toàn và có động lực tích cực (tôi làm điều này để bảo vệ sức khỏe và tính mạng của chính mình). Họ có khả năng về thể chất và trạng thái tâm lý ổn định. Được cung cấp đầy đủ có nghĩa là các điều kiện vệ sinh lao động và cơ sở vật chất kỹ thuật đáp ứng các yêu cầu về an toàn lao động.
Chúng ta có thể và cần phải tác động vào từng nguyên nhân gây ra hành vi nguy hiểm đã nêu. Để hiểu cách thay đổi hành vi, cần phải tác động vào nguyên nhân của hành vi không an toàn theo một cách nhất định (thông qua đối thoại, đào tạo, truyền thông).
Ví dụ như sau:
| Không biết làm | đào tạo kiến thức và kỹ năng |
| huấn luyện | |
| tập sự/thực tập | |
| hướng dẫn | |
| kiểm tra, giám sát hành vi (BBS) | |
| Không muốn làm | kiểm tra, giám sát hành vi (BBS) |
| hình thành các thái độ "đúng đắn" về an toàn lao động | |
| khuyến khích | |
| tạo động lực | |
| nghiên cứu xu hướng chấp nhận rủi ro | |
| Không thể làm | nghiên cứu xu hướng dẫn đến các hành vi nguy hiểm |
| thực hiện khám sức khỏe | |
| thực hiện các biện pháp điều trị dự phòng và phục hồi chức năng | |
| Không được cung cấp đầy đủ | cung cấp các công cụ và thiết bị cần thiết |
| tổ chức sắp xếp nơi làm việc cần thiết (theo đúng yêu cầu) | |
| điều chỉnh luồng thông tin, cung cấp thông tin về các mối nguy hiểm trong công việc, v.v. |
Đồng thời, điều quan trọng là phải xác định đúng nhóm nguyên nhân khiến một nhân viên cụ thể thực hiện các hành vi nguy hiểm mang tính hệ thống. Và tập trung nỗ lực vào việc loại bỏ nguyên nhân đó. Nếu nói về các hành vi nguy hiểm mang tính hệ thống (ví dụ trong một đơn vị cấu trúc), thì trước tiên chúng ta phân tích nguyên nhân dẫn đến các hành vi nguy hiểm lặp đi lặp lại ở một nhóm nhân viên và làm việc một cách toàn diện tập trung vào nguyên nhân đó.