Opłata środowiskowa: kiedy kod produktu staje się przyczyną sporu sądowego
OKPD2, TN VED, potwierdzenie recyklingu i ustalenie płatnika. Analizujemy orzecznictwo sądowe oraz najbardziej sporne kwestie rozszerzonej odpowiedzialności producenta.
W praktyce specjalistów ds. ochrony środowiska kwestie naliczania opłaty środowiskowej oraz realizacji poziomów recyklingu odpadów powstałych z produktów nierzadko wywołują spory z regionalnymi organami urzędu Rosprirodnadzor. Przedmiotem sporu mogą stać się nie tylko wolumeny produkcji czy potwierdzenie faktycznego recyklingu, ale także stosowane klasyfikacje, treść pierwotnych dokumentów księgowych oraz relacje umowne z podmiotami prowadzącymi recykling.
Wyobraźmy sobie sytuację: przedsiębiorstwo wytwarza produkty, które ze względu na swoje właściwości należą do określonej grupy towarowej. W dokumentach figurują kody OKPD2 i TN VED EAEU, jednak ich zestawienie nie pozwala jednoznacznie określić przynależności produktów do tej samej grupy. Podczas kontroli inspektor urzędu Rosprirodnadzor przyjmuje określoną interpretację, której zastosowanie prowadzi do domiaru opłaty środowiskowej.
Pojawia się pytanie: na ile uzasadnione jest stanowisko organu kontrolnego, jakie wymogi prawne należy uwzględnić przy klasyfikacji i czy można wykorzystać orzecznictwo sądowe do ochrony interesów przedsiębiorstwa?
Proponuję przeanalizować to na przykładzie czterech spraw rozpatrzonych przez sądy arbitrażowe.
OKPD2 czy TN VED: co decyduje o przynależności produktu?
Zacznijmy od wymogów regulacyjnych.
Podstawowym aktem prawnym regulującym rozszerzoną odpowiedzialność producentów i importerów produktów (EPR) jest ustawa federalna z dnia 24.06.1998 r. nr 89-FZ „O odpadach produkcyjnych i konsumpcyjnych” [1].
Od 1 stycznia 2024 roku system EPR uległ istotnym zmianom po wejściu w życie ustawy federalnej z dnia 04.08.2023 r. nr 451-FZ [2].
W przypadku produktów i opakowań objętych obowiązującym mechanizmem EPR należy kierować się wykazami zatwierdzonymi rozporządzeniem Rządu FR z dnia 29.12.2023 r. nr 2414 [3].
Zwróćmy uwagę na przypis 1 do Wykazu produktów i opakowań, z których odpady powstałe w wyniku ich użytkowania podlegają recyklingowi.
Zgodnie z tym przypisem przynależność produktu do Wykazu określa się na podstawie jego nazwy oraz właściwości fizycznych i chemicznych według Ogólnorosyjskiego Klasyfikatora Produktów według Rodzajów Działalności Gospodarczej OK 034-2014 (OKPD2). Jednocześnie kody i nazwy pozycji TN VED EAEU są przewidziane do stosowania przez importerów [3].
W ten sposób ustawodawstwo określa pewne zasady stosowania klasyfikacji. Traktowanie OKPD2 i TN VED jako narzędzi w pełni zamiennych byłoby moim zdaniem błędem.
Pojawia się przy tym inne pytanie: co zrobić, jeśli faktyczne właściwości produktu, jego nazwa handlowa i cechy klasyfikacyjne nie pozwalają jednoznacznie określić odpowiedniej grupy w Wykazie?
W takich sytuacjach uważam za celowe ustalenie po kolei:
faktycznego przeznaczenia oraz właściwości fizycznych i chemicznych produktu;
odpowiedniego kodu OKPD2 oraz, w razie potrzeby, TN VED EAEU;
nazwy i grupy produktu w Wykazie nr 2414;
podstaw, na jakich produkt został zakwalifikowany właśnie do tej grupy.
Szczególnie ważne jest uwzględnienie przypisów i wyłączeń przewidzianych dla poszczególnych pozycji towarowych.
Podsumowanie: sama rozbieżność kodów dwóch klasyfikacji nie pozwala na wyciągnięcie ostatecznego wniosku o naruszeniu przepisów. Należy ustalić, czy prawidłowo określono właściwości produktu i zastosowano postanowienia odpowiedniego Wykazu. Jednocześnie brak bezpośredniego orzeczenia sądowego o pierwszeństwie klasyfikacji nie uchyla wymogów wprost zapisanych w rozporządzeniu nr 2414.
Brak kodu OKPD2 w protokołach recyklingu: formalność czy podstawa do domiaru opłaty?
Przeanalizujmy sprawę nr A13-12101/2021, w której Sąd Arbitrażowy Okręgu Północno-Zachodniego wydał postanowienie z dnia 21.02.2023 r. [4].
Spółka przedłożyła do urzędu Rosprirodnadzor sprawozdanie z realizacji poziomów recyklingu za 2017 rok oraz dokumenty potwierdzające przekazanie odpadów do recyklingu.
Podczas kontroli organ nadzoru stwierdził uchybienia w przedstawionych protokołach, w tym brak kodu produktu według OKPD2.
Jednak o specyfice tego postępowania sądowego decyduje nie tylko ten fakt.
W materiale dowodowym sprawy ustalono również, że protokoły zawierały sprzeczności między wskazanymi kodami odpadów według FKKO a opisanym procesem gospodarowania nimi. Ponadto wykonywane operacje wiązały się z sortowaniem odpadów.
Przypomnę, że zgodnie z art. 1 ustawy nr 89-FZ przetwarzanie wstępne i recykling to różne formy gospodarowania odpadami. Sortowanie zalicza się do przetwarzania wstępnego i samo w sobie nie potwierdza wykonania recyklingu odpadów.
W rezultacie sądy uznały roszczenia urzędu Rosprirodnadzor za zasadne.
Niektórzy mogą wyciągnąć z tego orzeczenia uproszczony wniosek: brak kodu OKPD2 w protokole automatycznie oznacza niewykonanie normy recyklingu.
Uważam taką interpretację za niepełną.
W omawianej sprawie sąd oceniał całokształt okoliczności, w tym treść protokołów, charakter wykonanych operacji oraz możliwość potwierdzenia samego procesu recyklingu odpadów.
Podsumowanie: przy sporządzaniu dokumentów nie wystarczy prawidłowo wskazać kod produktu lub odpadu. Należy zapewnić identyfikowalność całej operacji: jakie odpady przekazano, jaką metodą poddano je recyklingowi, jaki produkt uzyskano i jakimi dokumentami potwierdzono rezultat.
Dla przedsiębiorstw oznacza to konieczność weryfikacji nie tylko wymogów formalnych protokołów, ale także faktycznej technologii przetwarzania odpadów u kontrahenta.
Faktyczny recykling czy brak danych w systemie teleinformatycznym?
Kolejna sprawa to nr A56-26568/2022. Postanowienie Sądu Arbitrażowego Okręgu Północno-Zachodniego z dnia 07.08.2023 r. [5].
Urząd Rosprirodnadzor wystąpił do sądu z roszczeniem o wyegzekwowanie od przedsiębiorstwa 73 150,67 RUB tytułem opłaty środowiskowej za 2018 rok.
Podstawą było to, że podmioty, którym przekazywano odpady, nie zgłosiły mocy przerobowych instalacji do recyklingu i nie przedstawiły informacji o zakładach w systemie EGIS UOIT.
Zdaniem organu nadzoru okoliczności te świadczyły o braku potwierdzenia recyklingu.
Jednak sąd apelacyjny, z którego ustaleniami zgodził się sąd kasacyjny, stwierdził, że w spornym okresie przepisy prawa nie zobowiązywały przedsiębiorstwa przy zawieraniu umowy do kierowania się informacjami o mocach przerobowych kontrahenta zamieszczonymi we wspomnianym systemie teleinformatycznym.
Ponadto w aktach sprawy znajdowały się protokoły i inne dokumenty potwierdzające faktyczny recykling odpadów skutkujący wytworzeniem produktów.
Na szczególną uwagę zasługuje okoliczność, że podczas czynności kontrolnych urząd Rosprirodnadzor nie zażądał od przedsiębiorstwa dodatkowych umów i wyjaśnień niezbędnych do weryfikacji przedstawionych danych.
W rezultacie powództwo o wyegzekwowanie opłaty środowiskowej zostało oddalone.
W praktyce podobne spory zdarzają się dość często: inspektor wyciąga wniosek o naruszeniu na podstawie braku danych w systemie teleinformatycznym, nie badając w pełni dokumentów ani okoliczności prowadzenia działalności gospodarczej.
Jednocześnie należy uwzględnić istotny niuans. Omawiany spór dotyczył sprawozdawczości za 2018 rok.
Po reformie systemu EPR zmieniły się wymogi wobec podmiotów prowadzących recykling, zasady ich wpisu do odpowiedniego rejestru oraz potwierdzania samodzielnego recyklingu. Dlatego nie można przenosić wniosków sądu na stosunki prawne z lat 2025–2026 bez uwzględnienia aktualnie obowiązującego brzmienia przepisów.
Podsumowanie: kwestionując roszczenia urzędu Rosprirodnadzor, należy ustalić nie tylko stan faktyczny, ale także brzmienie aktów normatywnych obowiązujące w konkretnym okresie sprawozdawczym. Wyrok sądu wydany na podstawie starych przepisów nie zwalnia przedsiębiorstwa z obowiązku spełnienia nowych, obligatoryjnych wymogów.
Czy można potwierdzić recykling, jeśli wykonał go podwykonawca?
Ciekawe stanowisko prawne zawarto w postanowieniu Sądu Arbitrażowego Okręgu Północnokaukaskiego z dnia 19.04.2023 r. w sprawie nr A32-11263/2022 [6].
Urząd Rosprirodnadzor domagał się wyegzekwowania od przedsiębiorstwa zaległości z tytułu opłaty środowiskowej w wysokości ponad 5 mln RUB.
Podczas kontroli okazało się, że przedsiębiorstwo zawarło umowy z podmiotami, które następnie przekazywały odpady innej osobie prawnej w celu faktycznego recyklingu.
Organ nadzoru utrzymywał, że przepisy prawa nie przewidują możliwości realizacji obowiązku recyklingu w takim modelu podwykonawstwa.
Sądy nie zgodziły się z tym stanowiskiem.
Kluczową okolicznością stało się udokumentowane potwierdzenie przepływu odpadów oraz ich faktycznego odzysku przez organizację zaangażowaną na podstawie umów z pierwotnymi kontrahentami.
Sąd kasacyjny wskazał, że przeprowadzenie odzysku przez inny podmiot na podstawie umów z wykonawcami nie podważa ustalonego faktu jego realizacji.
Przy czym sąd odrębnie ocenił wcześniej wydane orzeczenia sądowe w sprawach administracyjnych powiązanych z tymi samymi okolicznościami.
Co z tego wynika dla przedsiębiorstw?
Moim zdaniem najważniejszy wniosek polega na konieczności oceny całego łańcucha gospodarowania odpadami, a nie tylko relacji między zleceniodawcą a pierwotnym wykonawcą.
W dokumentacji umownej oraz w podstawowych dokumentach księgowych musi być możliwe prześledzenie przekazania odpadów, ich przepływu między uczestnikami procesu oraz końcowego rezultatu odzysku.
Jednak i tutaj należy poczynić zastrzeżenie: sprawa sądowa dotyczyła wykonania obowiązków za 2020 rok i nie oznacza, że każdy model podwykonawstwa jest dopuszczalny w świetle obowiązujących wymogów zreformowanego systemu EPR.
Podsumowanie: posiadanie protokołu od pierwotnego kontrahenta nie gwarantuje jeszcze potwierdzenia odzysku. Dla przedsiębiorstwa ważne jest zrozumienie, kto dokładnie wykonuje operacje technologiczne i jakimi dokumentami potwierdzany jest ich rezultat.
Kto powinien uiszczać opłatę środowiskową: producent czy zamawiający produkty?
Kolejna wymowna sprawa to nr A32-47257/2021, postanowienie Sądu Arbitrażowego Okręgu Północnokaukaskiego z dnia 11.01.2023 r. [7].
Spółka zajmująca się produkcją preform PET z surowca zamawiającego uiściła opłatę środowiskową za 2019 rok w wysokości 1 083 281 rubli.
Następnie przedsiębiorstwo ustaliło, że nie ciążył na nim odpowiedni obowiązek, i zwróciło się do urzędu Rosprirodnadzor z wnioskiem o zwrot nadpłaconej kwoty.
Po spotkaniu się z odmową kwestia ta stała się przedmiotem postępowania sądowego.
Sądy ustaliły, że producent faktycznie świadczył usługi przetwarzania surowca zamawiającego. Wytworzone produkty należały do zamawiającego, a wykonawca nie miał prawa samodzielnie nimi dysponować ani sprzedawać ich osobom trzecim.
Biorąc pod uwagę charakter relacji umownych oraz przepisy prawa obowiązujące w spornym okresie, sądy doszły do wniosku, że na wykonawcy nie ciążył obowiązek uiszczenia odpowiedniej opłaty środowiskowej.
W rezultacie roszczenia o zwrot kwoty 1 083 281 rubli zostały uwzględnione.
Spór ten jest interesujący przede wszystkim dla przedsiębiorstw prowadzących produkcję kontraktową, przetwarzanie surowca powierzonego oraz wytwarzanie produktów pod markami własnymi zamawiających.
Nierzadko w podobnych sytuacjach działy produkcyjne, handlowe i prawne stosują różne podejścia do określania statusu wytworzonych produktów.
Jednak dla celów EPR nie wystarczy ustalić, na czyich urządzeniach wyprodukowano towar. Należy określić podmiot, na który ustawodawstwo danego okresu nakłada obowiązek zapewnienia odzysku.
Nie należy również traktować tego orzeczenia jako uniwersalnego zwolnienia producentów wykorzystujących surowiec powierzony z opłaty środowiskowej. Po reformie EPR zasady określania podmiotu odpowiedzialnego uległy zmianie.
Podsumowanie: w przypadku produkcji kontraktowej należy analizować nie tylko sam fakt wytworzenia produktów, ale także status prawny uczestników, warunki przekazania produktów, podział praw własności oraz normy prawne obowiązujące w danym okresie.
A co z eksportem produktów?
Osobno zatrzymam się przy kwestii istotnej dla dużych przedsiębiorstw przemysłowych, które sprzedają znaczną część produktów poza granicami Federacji Rosyjskiej.
Zgodnie z art. 24.5 ust. 4 ustawy nr 89-FZ opłaty środowiskowej nie uiszcza się w odniesieniu do masy towarów i opakowań wywożonych z Federacji Rosyjskiej [1].
W związku z tym przy ustalaniu kwoty opłaty środowiskowej należy zapewnić prawidłową ewidencję eksportowanych produktów oraz udokumentowane potwierdzenie ich wywozu.
Szczególną uwagę zalecam zwrócić przedsiębiorstwom korzystającym z kilku kanałów sprzedaży: bezpośredniego eksportu, dostaw za pośrednictwem domów handlowych oraz sprzedaży rosyjskim kontrahentom.
W tym przypadku nie należy automatycznie zrównywać sprzedaży towaru rosyjskiemu pośrednikowi z eksportem. Znaczenie mają przewidziane przepisami prawa warunki oraz udokumentowany fakt wywozu produktów z Federacji Rosyjskiej.
Podsumowanie: prawidłowe rozgraniczenie eksportowych i krajowych przepływów towarowych pozwala zapobiec nadmiernemu naliczeniu opłaty środowiskowej. Wymaga to jednak ścisłej współpracy działu ochrony środowiska z działami handlowym, finansowym i logistycznym.
Wnioski i rekomendacje
Omówione orzecznictwo pokazuje, że przy rozstrzyganiu sporów dotyczących opłaty środowiskowej sądy oceniają nie tylko formalną treść przedstawionych dokumentów, ale także faktyczne okoliczności prowadzenia działalności gospodarczej.
Jednocześnie żadne z przeanalizowanych orzeczeń nie ustanawia uniwersalnej reguły pozwalającej na ignorowanie wymogów dotyczących klasyfikacji produktów czy sporządzania dokumentów potwierdzających.
Na podstawie przeanalizowanych aktów sądowych oraz obowiązujących wymogów regulacyjnych uważam za konieczne zwrócenie uwagi specjalistów ds. ochrony środowiska w przedsiębiorstwach na następujące kwestie.
Po pierwsze — klasyfikacja produktów. Należy upewnić się, że przynależność towaru do grupy z Wykazu nr 2414 została określona z uwzględnieniem jego właściwości, kodów odpowiedniego klasyfikatora oraz przewidzianych przypisów.
Po drugie — potwierdzenie odzysku. Nie wystarczy uzyskać protokołu od kontrahenta. Ważne jest, aby móc potwierdzić faktyczne wykonanie operacji technologicznych i uzyskanie rezultatu odzysku, a także spełnianie przez podmiot prowadzący odzysk ustalonych wymogów.
Po trzecie — relacje umowne. W przypadku korzystania z produkcji kontraktowej, surowca powierzonego lub angażowania podmiotów zewnętrznych należy określić status prawny uczestników oraz podział obowiązków w zakresie EPR.
Po czwarte — weryfikacja sprawozdawczości. W razie wykrycia rozbieżności z urzędem Rosprirodnadzor zalecam żądanie konkretnego uzasadnienia prawnego zgłaszanych uwag oraz samodzielne porównywanie wniosków inspektora z wymogami obowiązującymi w danym okresie.
Po piąte — orzecznictwo sądowe. Z orzeczeń sądowych należy korzystać z uwzględnieniem faktycznych okoliczności każdej sprawy oraz zmian, jakie zaszły w prawie ochrony środowiska.
Na zakończenie chcę zwrócić uwagę na jeden aspekt praktyczny.
Kwestie związane z opłatą środowiskową są często przekazywane do realizacji wyłącznie działowi ochrony środowiska. Jednak prawidłowość obliczeń zależy bezpośrednio od informacji o produkcji, zakupie, sprzedaży i eksporcie towarów, a także od warunków umów i danych księgowych.
Dlatego przygotowanie sprawozdawczości w zakresie EPR powinno być traktowane jako proces międzyfunkcyjny z udziałem specjalistów ds. ochrony środowiska, prawników, finansistów, doradców podatkowych, specjalistów ds. zakupów oraz innych jednostek organizacyjnych.
Podsumowanie końcowe: najskuteczniejszym sposobem minimalizacji ryzyka finansowego i prawnego nie jest kwestionowanie już dokonanych domiarów, lecz wcześniejsze stworzenie jednolitego systemu ewidencji produktów, klasyfikacji towarów oraz potwierdzania realizacji obowiązków w zakresie EPR.
Jednocześnie nie należy traktować uwag inspektora jako ostatecznie ustalonego faktu naruszenia. Kontrolujący również mogą się mylić, a w przypadku posiadania uzasadnionego stanowiska prawnego przedsiębiorstwo ma prawo korzystać z przewidzianych prawem mechanizmów ochrony swoich interesów.
Źródła prawne i orzecznictwo
O odpadach produkcyjnych i konsumpcyjnych: ustawa federalna z dnia 24 czerwca 1998 r. nr 89-FZ (z późn. zm.).
O zmianie ustawy federalnej „O odpadach produkcyjnych i konsumpcyjnych” oraz niektórych aktów prawnych Federacji Rosyjskiej: ustawa federalna z dnia 4 sierpnia 2023 r. nr 451-FZ.
W sprawie zatwierdzenia wykazów towarów, opakowań, których odpady poużytkowe podlegają odzyskowi, oraz norm odzysku odpadów poużytkowych z towarów, opakowań: rozporządzenie Rządu FR z dnia 29 grudnia 2023 r. nr 2414.
Postanowienie Sądu Arbitrażowego Okręgu Północno-Zachodniego z dnia 21 lutego 2023 r. nr F07-22328/2022 w sprawie nr A13-12101/2021.
Postanowienie Sądu Arbitrażowego Okręgu Północno-Zachodniego z dnia 7 sierpnia 2023 r. nr F07-9585/2023 w sprawie nr A56-26568/2022.
Postanowienie Sądu Arbitrażowego Okręgu Północnokaukaskiego z dnia 19 kwietnia 2023 r. w sprawie nr A32-11263/2022.
Postanowienie Sądu Arbitrażowego Okręgu Północnokaukaskiego z dnia 11 stycznia 2023 r. w sprawie nr A32-47257/2021.