Należności (nadpłaty) z tytułu opłat za negatywne oddziaływanie na środowisko. Zaliczyć? Zwrócić? Zapomnieć? Zrozumieć? Wybaczyć?

W obecnych warunkach planowanego wzrostu stawek opłat za negatywne oddziaływanie oraz wzmocnienia organów nadzorczych w wielu obszarach, kwestie wysokiej jakości administrowania opłatami za negatywne oddziaływanie na środowisko nabierają ogromnego znaczenia.

Podstawowe zasady wnoszenia opłat za negatywne oddziaływanie na środowisko zostały opisane w art. 16.4 Ustawy Federalnej z dnia 10.01.2002 r. nr 7-FZ (ze zm. z 26.12.2024 r.) „O ochronie środowiska”, natomiast procedurę zaliczania i zwrotu opłat określa Zarządzenie Federalnej Służby Nadzoru w Sferze Wykorzystania Zasobów Naturalnych (Rosprirodnadzor) nr 334 z dnia 20.06.2019 r. Ogólnie rzecz biorąc, można powiedzieć, że obecny system wnoszenia opłat i ich administrowania funkcjonuje, ulegając ciągłym zmianom, od 2016 roku.

Wydawałoby się, że branża się rozwija i jest regulowana... ale! Kością niezgody stała się kwestia wnoszenia zaliczek. Użytkownicy środowiska, którzy mają „nierówny” proces produkcyjny, rozwijającą się produkcję lub wdrażają środki poprawy efektywności i zmniejszają negatywne oddziaływanie, nieuchronnie stają przed koniecznością zaliczenia lub zwrotu nadpłaconych środków, powstałych z tytułu zaliczek na opłaty środowiskowe. W niektórych przypadkach są to setki milionów rubli.

Omawiając ten aspekt relacji między podmiotami gospodarczymi a organem nadzorczym, nie można nie wspomnieć, że do 27.12.2019 r. wszyscy mieliśmy do dyspozycji tylko jeden sposób wnoszenia zaliczek kwartalnych – ¼ kwoty naliczonej za rok ubiegły. To z góry wygenerowało ogromne kwoty nadpłat w przypadku niektórych podmiotów. Jednocześnie procedura zaliczania i zwrotu została zatwierdzona dopiero 20.06.2019 r. Dodajmy do tego czas niezbędny na przetestowanie procesów przez administratora opłat, ustalone terminy rozpatrywania podstawowych dokumentów wykonawczych i otrzymujemy ryzyko utraty środków.

Sygnalizuje to aktualne orzecznictwo sądowe. Jednym z jaskrawych przykładów jest orzeczenie sądu w sprawie nr A33-27628/2024 z 14.10.2025 r., w którym odmówiono użytkownikowi środowiska zwrotu nadpłaconej w zaliczkach kwoty – 93 mln rubli.

Więcej z orzecznictwa sądowego (Informacje zaczerpnięte z kanału Telegram „Promecolog”):

„Zgodnie z jedną ze spraw, bezczynność Zarządu Rosprirodnadzoru w sprawie zaliczenia i zwrotu 136 mln rubli została uznana za zgodną z prawem, ponieważ Spółka przekroczyła trzyletni termin przedawnienia roszczeń (chodziło o okres 2016-2020, Spółka składała wnioski w 2021 i 2022 r., ale do sądu wystąpiła dopiero w 2023 r.)”

„W innej sprawie przegrał z kolei Rosprirodnadzor: również z powodu upływu terminu przedawnienia uznano za niezgodne z prawem żądania dodatkowego naliczenia 80 mln rubli.”

„Najbardziej zdumiewający przypadek, z jakim spotkaliśmy się w ostatnim czasie, dotyczy tego, jak w 2025 roku Rosprirodnadzorowi udało się wyegzekwować prawie 400 mln rubli opłaty za niezrealizowanie planu redukcji zrzutów w latach 2016-2017. Sąd wskazał, że w przypadku naruszenia realizacji planu ma zastosowanie 20-letni okres przedawnienia, zrównując to z wyrządzeniem szkody w środowisku wodnym”.

Od 2020 roku mamy do dyspozycji 3 warianty wnoszenia zaliczek:

• ¼ kwoty naliczonej za rok ubiegły
• ¼ ustalonych norm (jeśli zostały ustalone)
• na podstawie rzeczywistych danych z zakładowej kontroli ekologicznej.

Cały system rozliczeń, sprawozdawczości i administrowania opłatami to odrębna dziedzina rzemiosła ekologicznego i opisanie wszystkich zawiłości w jednym artykule jest niemożliwe, jednak chciałbym przytoczyć podstawowe terminy i kluczowe punkty oparcia dla Waszych pewnych działań:

• zaliczenie i zwrot są realizowane w ramach jednego kodu klasyfikacji budżetowej (KBK) i kodu terytorialnego (OKTMO);
• termin przedawnienia roszczeń o zwrot nadpłaty wynosi 3 lata. Bieg terminu liczy się od daty zlecenia płatniczego;
• regulaminowy czas rozpatrzenia protokołu uzgodnień sald przez Rosprirodnadzor to 30 dni;
• regulaminowy czas rozpatrzenia wniosku o zaliczenie/zwrot nadpłaconych kwot opłat to 3 miesiące;
• regulaminowy czas rozpatrzenia deklaracji o opłatach za negatywne oddziaływanie na środowisko to 11 miesięcy.

Warto w tym miejscu zaznaczyć, że łączny czas trwania tych trzech czysto administracyjnych procesów przekracza już 1 rok, co stanowi ponad 1/3 okresu przedawnienia.

Z doświadczeń związanych ze zwycięstwami i porażkami na tym polu wynikają następujące przydatne praktyki i porady:

• Sposób wnoszenia zaliczek w wysokości ¼ ma istotne wady, lepiej wybrać wnoszenie zaliczek na podstawie danych z zakładowej kontroli ekologicznej (PEK).
• Możliwość oceny i wyboru najkorzystniejszego sposobu istnieje raz w roku – „przed” i „w trakcie” składania deklaracji o opłatach. Dla każdego rodzaju negatywnego oddziaływania zaleca się porównanie wszystkich 3 sposobów wnoszenia zaliczek w oparciu o dane produkcyjne i wybór najkorzystniejszego.
• W przypadku braku konstruktywnego dialogu z administratorem opłat – śmiało iść do sądu po zaliczenie/zwrot. Obecnie urzędnicy organów nadzorczych wykazują tendencję do niebrania odpowiedzialności za decyzje, przenosząc ten proces w sferę orzeczeń sądowych.
• W przypadku braku równowagi między KBK lub OKTMO w płatnościach – wysyłać zawiadomienia o doprecyzowaniu danych w zleceniach płatniczych, „przerzucać” płatności między różnymi danymi i zaliczać (dostępne tylko w ramach jednej osoby prawnej). Rosprirodnadzor może odmawiać, ale w rzeczywistości taka możliwość przy współpracy Rosprirodnadzoru i Skarbu Państwa istnieje.
• Protokół uzgodnień sald – sporządzać po każdej płatności lub naliczeniu (do 6 razy w roku). Zawsze posiadać aktualny protokół uzgodnień.
• Stworzyć bazę danych płatności obejmującą: dane z deklaracji o opłatach środowiskowych, dane księgowe, dane administratora opłat. Dane wyjściowe z księgowości i Rosprirodnadzoru tworzyć na podstawie zestawień obrotów i sald. Uwzględniać wszystkie atrybuty – kwoty, daty zleceń płatniczych, typ deklaracji (pierwotna/korygująca), okres naliczeniowy, OKTMO, KBK itp. Korelować wszystkie trzy źródła na osi czasu, przynależności do obiektów negatywnego oddziaływania na środowisko, okresów płatności i sprawozdawczych.
• Doświadczenie pokazuje, że w niektórych zarządach terytorialnych Rosprirodnadzoru istnieje praktyka zaliczania nadpłat za negatywne oddziaływanie na środowisko po upływie 3-letniego okresu przedawnienia, ale nie ich zwrotu.
• Wyeliminować obliczenia w arkuszach kalkulacyjnych Excel. Wdrożyć i korzystać ze sprawdzonych ekologicznych programów komputerowych. (Przegląd i zasady wyboru można znaleźć w materiałach przedstawionego przeze mnie studium przypadku w ramach udziału w rankingu TOP-100).

I niech moc będzie z Wami!