O definicji pojęcia „ryzyko zawodowe”

Kodeks pracy Federacji Rosyjskiej definiuje ryzyko zawodowe jako prawdopodobieństwo spowodowania uszczerbku na zdrowiu w wyniku oddziaływania szkodliwych i (lub) niebezpiecznych czynników środowiska pracy podczas wykonywania przez pracownika obowiązków wynikających z umowy o pracę.

Podejście probabilistyczne do oceny ryzyka zawodowego jest stosowane w bezpieczeństwie i higienie pracy od dziesięcioleci i wykazało swoją zasadniczą niezdolność do należytego rozwiązania problemu oceny ryzyka. Przez należyte rozwiązanie rozumie się możliwość prześledzenia, powtarzalności oraz weryfikacji procesu i wyników oceny ryzyka.

Głównymi przyczynami tego stanu rzeczy są brak statystycznie istotnego wolumenu danych o zdarzeniach wypadkowych oraz brak wiarygodnych informacji o związkach przyczynowo-skutkowych między zagrożeniem a jego następstwami.

W dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy doskonale znana jest piramida wypadkowa H. Heinricha, która odzwierciedla empiryczną zależność między zdarzeniami o różnym stopniu ciężkości (ciężkimi, lekkimi, potencjalnie wypadkowymi). Wartość piramidy wypadkowej H. Heinricha polega na tym, że obrazuje ona istnienie określonej hierarchii zdarzeń: ich liczba rośnie wraz ze spadkiem ciężkości następstw.

Kierując się zasadą przyczynowości oraz podejściem opartym na ryzyku, naturalne wydaje się udoskonalenie współczesnej wersji piramidy poprzez rozbudowanie jej podstawy (poniżej niebezpiecznych zachowań i niebezpiecznych sytuacji), jak pokazano na rysunku.

Zmodyfikowana piramida wypadkowa

Zmodyfikowany wariant piramidy wypadkowej wyjaśnia mechanizm przekształcania się zagrożeń w zdarzenia wypadkowe. Pięć górnych poziomów piramidy odzwierciedla zdarzenia niepożądane (incydenty) o różnej ciężkości następstw – od wypadku śmiertelnego po brak strat (zdarzenie bez następstw). Cztery dolne poziomy opisują różne grupy czynników pozostających w określonym związku przyczynowo-skutkowym ze zdarzeniami wypadkowymi.

Tak więc bezwarunkową podstawą powstawania zdarzeń wypadkowych jest obecność niebezpiecznych i szkodliwych czynników środowiska pracy (zagrożeń) na stanowisku pracy. Nośnikami tych czynników są konkretne źródła zagrożeń (przyrządy, urządzenia, mechanizmy, narzędzia, materiały, substancje itp.). Wyeliminowanie lub ograniczenie negatywnego oddziaływania zagrożeń na człowieka zapewnia się poprzez stosowanie środków ochronnych odnoszących się do konkretnego źródła zagrożenia. Brak środków ochronnych lub naruszenie ich integralności przejawia się w postaci niebezpiecznych sytuacji lub niebezpiecznych zachowań na stanowisku pracy, które w niekorzystnych warunkach przekształcają się w zdarzenia wypadkowe o różnych następstwach.

Wychodząc z powyższego i kierując się zasadą racji dostatecznej (przyczynowości), która głosi, że „nic nie istnieje bez racji swego bytu”, można stwierdzić, że ryzyko zawodowe jest wynikiem ustalenia związku przyczynowo-skutkowego między zagrożeniem a jego oczekiwanymi następstwami, natomiast ocena ryzyka zawodowego jest wynikiem ustalenia poziomu lub siły związku między zagrożeniem a jego oczekiwanymi następstwami. Zgodnie ze zmodyfikowaną piramidą wypadkową oczywiste jest, że główną barierą zapobiegającą przekształceniu się jakiegokolwiek zagrożenia w zdarzenie wypadkowe są środki ochronne, które w praktyce decydują o poziomie ryzyka.

Takie rozumienie istoty ryzyka i jego oceny otwiera nowe możliwości zwiększenia skuteczności zarządzania ryzykiem zawodowym.